Cơ quan an toàn giao thông Mỹ vừa mở thêm một cuộc điều tra liên quan đến công nghệ tự lái toàn phần của Tesla sau khi ghi nhận hàng chục trường hợp xe vượt đèn đỏ hoặc đi sai làn đường.
Dù hệ thống này vẫn yêu cầu người lái giám sát, nhiều sự cố có thể xuất phát từ việc tài xế hiểu sai hoặc quá tin tưởng vào công nghệ. Đây là lời nhắc nhở rằng xe hơi ngày càng thông minh, nhưng chưa chắc đã an toàn hơn.
Công nghệ tự lái là một phần trong xu hướng xe được trang bị nhiều tính năng hỗ trợ tiên tiến, hứa hẹn tăng cường an toàn. Các cảnh báo giúp người lái phản ứng kịp thời, thậm chí ngăn chặn va chạm ngay lập tức.
Tuy nhiên, nghiên cứu gần đây cho thấy những cảnh báo này còn ảnh hưởng đến cách người lái học hỏi và hình thành thói quen, từ đó có thể làm tăng hoặc giảm rủi ro về lâu dài.
Điều quan trọng mà nhiều tài xế cần nhận ra: cảnh báo an toàn chỉ thực sự giá trị khi chúng giúp người lái học được điều gì đó.
Những cảnh báo khẩn cấp như tiếng bíp chói tai trước nguy cơ va chạm hoặc cảnh báo lệch làn có thể ngăn tai nạn, nhưng nghiên cứu cho thấy chúng cũng khiến người lái có xu hướng chạy nhanh hơn và phanh gấp nhiều hơn sau đó.
Ngược lại, các tính năng cho phép người lái có một khoảng dừng ngắn chẳng hạn đèn báo điểm mù sáng liên tục buộc tài xế kiểm tra gương thường giúp hình thành thói quen lái xe an toàn hơn. Về lâu dài, những tín hiệu này khiến người lái giảm tốc độ và phanh mượt mà hơn.
Nguyên nhân của sự khác biệt nằm ở cách phản ứng. Cảnh báo khẩn cấp tạo ra hành động tức thời nhưng không mang lại sự hiểu biết. Chúng khiến người lái cảm thấy an toàn, từ đó dễ “tiêu” sự an toàn dư thừa bằng hành vi mạo hiểm sau đó.
Trong khi đó, các tín hiệu mang tính phản chiếu tạo ra những “bài học nhỏ”: dừng lại, quan sát, quyết định. Theo thời gian, những bài học này giúp người lái hình thành phán đoán tốt hơn.
Hãy hình dung hai tài xế nhập làn trên cao tốc đông đúc. Một người nghe cảnh báo va chạm, phanh gấp và tránh được tai nạn nhưng không học được gì. Sự việc kết thúc mà không để lại bài học.
Người còn lại thấy đèn báo trên gương khi định chuyển làn, buộc phải quan sát và điều chỉnh. Người thứ hai hình thành thói quen. Khi sự khác biệt này nhân lên qua hàng triệu chuyến đi, tổng rủi ro sẽ thay đổi đáng kể.
Nếu cảnh báo chỉ giải quyết tình huống mà không giúp người lái học hỏi, chúng khó mang lại lợi ích an toàn lâu dài. Dù xe ngày càng nhiều tính năng tiên tiến, số vụ tử vong vẫn cao hơn so với một thập kỷ trước. Giải pháp không phải là giảm cảnh báo mà là thiết kế cảnh báo thông minh hơn - những cảnh báo khép kín vòng học hỏi.
Ba hướng cải tiến thực tế có thể triển khai trong bối cảnh công nghệ AI và cảm biến phát triển mạnh:
Thứ nhất, bổ sung bài học sau cảnh báo. Với cảnh báo khẩn cấp, xe đã thu thập dữ liệu chi tiết. Hãy tận dụng để tạo ra thông điệp ngắn gọn như: “Phanh gấp khi nhập làn trên cao tốc. Lần sau, hãy giữ khoảng cách rộng hơn”, giúp người lái nhận thức rõ hơn.
Thứ hai, theo dõi và chia sẻ xu hướng. Không chỉ phát hiện sự cố, hệ thống có thể theo dõi hành vi trong nhiều tuần chẳng hạn khoảng cách với xe trước và cung cấp cho người lái cái nhìn rõ về thói quen và tiến bộ của họ.
Thứ ba, ghi nhận sự cải thiện. Ít cảnh báo hơn và phản hồi tích cực về việc lái xe an toàn sẽ tạo niềm tin và khuyến khích hành vi tốt.
Cách tiếp cận này không chỉ áp dụng cho xe hơi. Các ứng dụng chặn đăng nhập đáng ngờ hay phần mềm vá lỗi bảo mật cũng đối mặt với lựa chọn tương tự: kết thúc bằng “Bạn đã an toàn” hay thêm “Đây là sự cố và cách phòng tránh lần sau”. Chỉ lựa chọn thứ hai mới giúp người dùng nâng cao kỹ năng.
Một số ý kiến cho rằng nếu hệ thống có thể tự động hóa, tại sao phải dạy người lái? Nhưng tự động hóa không thể bao quát mọi tình huống. Kỹ năng con người vẫn quan trọng, và công nghệ hỗ trợ học hỏi sẽ củng cố những kỹ năng đó.
Bước tiến cần thiết với cảnh báo an toàn trên xe đã rõ: người lái phải học được điều gì đó. Đó là công nghệ không chỉ cứu chúng ta một lần mà còn giúp an toàn hơn mỗi lần cầm lái.
