Hơn một thế kỷ đồng hành cùng vận mệnh dân tộc
Ngày 21/6/1925, tại Quảng Châu (Trung Quốc), lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập tờ báo Thanh Niên – cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, đặt nền móng cho nền báo chí cách mạng Việt Nam. Sự kiện lịch sử đó đã mở ra một dòng chảy mới trong lịch sử báo chí nước nhà – dòng chảy của nền báo chí cách mạng luôn đặt lợi ích của Tổ quốc, của dân tộc và hạnh phúc của Nhân dân làm mục tiêu cao nhất.
Khác với báo chí thuần túy làm nhiệm vụ truyền tải thông tin, ngay từ khi hình thành, báo chí cách mạng Việt Nam đã mang trong mình sứ mệnh lịch sử đặc biệt: là vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng, văn hóa; là công cụ tuyên truyền, giác ngộ, tổ chức và tập hợp quần chúng; góp phần hình thành sức mạnh chính trị và tinh thần của dân tộc trong cuộc đấu tranh giành độc lập, tự do.
Những trang báo đầu tiên của cách mạng Việt Nam đã vượt qua sự kiểm soát, đàn áp khốc liệt của thực dân, phong kiến để mang ánh sáng của chủ nghĩa Mác – Lênin, truyền bá tư tưởng yêu nước, khơi dậy tinh thần dân tộc, thức tỉnh khát vọng giải phóng đất nước trong các tầng lớp nhân dân. Báo chí đã góp phần quan trọng vào quá trình chuẩn bị về tư tưởng, chính trị và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam và sự bùng nổ của phong trào cách mạng, đưa đến thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Khi chính quyền cách mạng vừa được thành lập trong hoàn cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”, đất nước phải đồng thời đối mặt với “giặc đói”, “giặc dốt” và giặc ngoại xâm, báo chí cách mạng tiếp tục đi đầu trên mặt trận tuyên truyền, vận động Nhân dân đoàn kết một lòng, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và Chính phủ.
Báo chí đã tích cực cổ vũ phong trào tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm để đẩy lùi nạn đói; tuyên truyền sâu rộng phong trào Bình dân học vụ, xóa nạn mù chữ; động viên các tầng lớp nhân dân tham gia xây dựng chính quyền cách mạng, bảo vệ nền độc lập non trẻ. Những bài báo, những lời hiệu triệu, những câu chuyện người thật, việc thật trong thời kỳ này đã trở thành nguồn sức mạnh tinh thần to lớn, góp phần biến ý chí của Đảng thành hành động tự giác của quần chúng nhân dân.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, báo chí cách mạng thực sự trở thành những “chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng”. Nhiều cơ quan báo chí đã bám sát chiến trường, bám sát đời sống của bộ đội và nhân dân, phản ánh khí thế kháng chiến, cổ vũ tinh thần yêu nước, tinh thần “toàn dân kháng chiến, toàn diện kháng chiến”.
Những tờ báo được xuất bản trong rừng sâu, trong chiến khu, dưới mưa bom bão đạn không chỉ là những sản phẩm thông tin, mà còn là những “vũ khí tinh thần” góp phần củng cố niềm tin vào thắng lợi, hun đúc ý chí “không có gì quý hơn độc lập, tự do”, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, đưa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đi đến thắng lợi vẻ vang với đỉnh cao là Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, làm chấn động địa cầu, mở ra thời kỳ mới cho cách mạng Việt Nam.
Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, báo chí cách mạng tiếp tục viết nên những trang sử vẻ vang. Hàng nghìn nhà báo đã trực tiếp có mặt tại các chiến trường ác liệt, nhiều người đã anh dũng hy sinh khi đang tác nghiệp. Những phóng sự, bức ảnh, thước phim, bản tin từ tuyến lửa không chỉ phản ánh sự khốc liệt của chiến tranh mà còn làm sáng lên tinh thần quả cảm, ý chí kiên cường của quân và dân ta.
Báo chí đã góp phần kết nối tiền tuyến với hậu phương, miền Nam với miền Bắc, biến tình yêu nước và khát vọng thống nhất non sông thành sức mạnh của toàn dân tộc; cổ vũ lớp lớp thanh niên lên đường bảo vệ Tổ quốc, động viên nhân dân vừa sản xuất, vừa chiến đấu, làm nên Đại thắng mùa Xuân năm 1975, hoàn thành sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Nhìn lại chặng đường đấu tranh giành độc lập và bảo vệ Tổ quốc, có thể khẳng định: ở những thời khắc cam go nhất của dân tộc, báo chí cách mạng luôn có mặt nơi tuyến đầu. Không chỉ phản ánh lịch sử, báo chí còn trực tiếp tham gia làm nên lịch sử; không chỉ ghi lại ý chí của Nhân dân, mà còn góp phần hun đúc, lan tỏa và chuyển hóa ý chí ấy thành sức mạnh cách mạng to lớn.
Báo chí cách mạng trong công cuộc đổi mới: Kiến tạo niềm tin, củng cố thế trận lòng dân, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc
Đất nước thống nhất, hòa bình được lập lại, báo chí cách mạng Việt Nam bước sang một chặng đường lịch sử mới – chặng đường đồng hành cùng Nhân dân trong công cuộc hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục kinh tế, ổn định đời sống xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Trong giai đoạn đầy khó khăn sau chiến tranh, báo chí tiếp tục phát huy vai trò là lực lượng tiên phong trên mặt trận tư tưởng, động viên toàn Đảng, toàn dân và toàn quân vượt qua những thiếu thốn, gian khổ, khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường, ý chí vươn lên xây dựng một đất nước hòa bình, thống nhất và phát triển.
Đặc biệt, từ khi Đảng khởi xướng và lãnh đạo công cuộc đổi mới năm 1986, báo chí cách mạng đã bước vào một thời kỳ phát triển mới cả về quy mô, nội dung và phương thức hoạt động. Báo chí đã trở thành lực lượng quan trọng trong việc tuyên truyền, đưa đường lối đổi mới của Đảng đi vào cuộc sống; góp phần tạo sự thống nhất về nhận thức, củng cố niềm tin của cán bộ, đảng viên và các tầng lớp Nhân dân đối với con đường phát triển của đất nước.
Những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử của gần bốn thập niên đổi mới luôn có sự đóng góp quan trọng của báo chí. Báo chí đã phản ánh sinh động những chuyển động của đất nước trên tất cả các lĩnh vực: phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng quan hệ đối ngoại, hội nhập quốc tế, bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển văn hóa, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân.
Không chỉ là kênh tuyên truyền chủ trương, chính sách, báo chí còn thực hiện tốt chức năng là diễn đàn của Nhân dân. Thông qua báo chí, tâm tư, nguyện vọng, những khó khăn, vướng mắc từ thực tiễn cuộc sống được phản ánh đến các cơ quan lãnh đạo, quản lý; nhiều bất cập trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách được phát hiện, kiến nghị sửa đổi; nhiều tấm gương người tốt, việc tốt, những mô hình sáng tạo, những nhân tố mới được phát hiện, lan tỏa trong xã hội.
Chính sự gắn bó chặt chẽ với đời sống Nhân dân đã làm nên sức mạnh và uy tín của báo chí cách mạng. Một bài báo chân chính không chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện tượng, mà phải góp phần giải quyết vấn đề xã hội; không chỉ chuyển tải thông tin, mà phải truyền cảm hứng, lan tỏa giá trị tích cực, khơi dậy khát vọng cống hiến và tinh thần trách nhiệm của mỗi người dân đối với cộng đồng và đất nước.
Trong thời đại ngày nay, khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng, báo chí cách mạng càng có trách nhiệm lớn lao trong việc xây dựng và củng cố “thế trận lòng dân” – nhân tố có ý nghĩa chiến lược đối với sự ổn định, phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc.
“Thế trận lòng dân” không chỉ được xây dựng bằng các chủ trương, chính sách đúng đắn, mà còn được nuôi dưỡng bằng sự đồng thuận xã hội, bằng niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ. Trong quá trình đó, báo chí giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc kết nối ý Đảng với lòng dân, đưa những quyết sách lớn của Đảng và Nhà nước đến với Nhân dân, đồng thời chuyển tải tiếng nói, tâm tư, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân đến với các cấp lãnh đạo.
Bối cảnh phát triển mới cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với báo chí. Trong một xã hội mở, đa chiều về thông tin, mỗi vấn đề xã hội đều có thể được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Vì vậy, báo chí không thể chỉ đi sau sự kiện để phản ánh, mà phải đi trước một bước trong dự báo, định hướng, giải thích và tạo sự đồng thuận xã hội; góp phần để mỗi chủ trương lớn, mỗi cuộc cải cách quan trọng của đất nước đều nhận được sự đồng tình, hưởng ứng và tham gia tích cực của Nhân dân.
Đặc biệt, trong bối cảnh các thế lực thù địch, phản động và phần tử cơ hội chính trị ngày càng triệt để lợi dụng internet, mạng xã hội để phát tán thông tin sai trái, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chia rẽ mối quan hệ máu thịt giữa Đảng với Nhân dân, báo chí cách mạng phải tiếp tục khẳng định vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa.
Đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong điều kiện mới không chỉ là phản bác những thông tin sai trái, mà quan trọng hơn là chủ động xây dựng dòng thông tin tích cực, chính xác, có sức thuyết phục; lấy cái đúng đẩy lùi cái sai, lấy cái đẹp dẹp cái xấu, lấy thông tin chính thống, khoa học và nhân văn để củng cố niềm tin xã hội.
Có thể khẳng định rằng, trong suốt chiều dài lịch sử cách mạng, từ đấu tranh giành độc lập dân tộc, bảo vệ Tổ quốc đến công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, báo chí luôn là một bộ phận cấu thành quan trọng của sức mạnh mềm quốc gia, là cầu nối bền chặt giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân, là một trong những lực lượng quan trọng góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, sứ mệnh ấy không hề giảm đi mà càng trở nên sâu sắc hơn. Báo chí phải tiếp tục đổi mới để vừa là “người thư ký trung thành của thời đại”, vừa là lực lượng tiên phong kiến tạo niềm tin, truyền cảm hứng phát triển và khơi dậy mạnh mẽ khát vọng xây dựng một nước Việt Nam phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.
Đổi mới mạnh mẽ để báo chí cách mạng tiếp tục giữ vai trò tiên phong trong kỷ nguyên số
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự phát triển bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, internet vạn vật và các nền tảng số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội, làm biến đổi căn bản cách thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin.
Nếu trước đây báo chí là một trong những nguồn cung cấp thông tin chủ yếu của xã hội, thì ngày nay mỗi cá nhân với một thiết bị thông minh đều có thể trở thành người tạo lập, chia sẻ và lan truyền thông tin. Sự thay đổi đó vừa tạo ra những cơ hội lớn để báo chí mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, đổi mới phương thức hoạt động, nhưng cũng đặt ra những thách thức rất lớn về sự cạnh tranh thông tin, nguy cơ tin giả, thông tin sai sự thật, sự suy giảm niềm tin và những tác động phức tạp từ không gian mạng.
Trong bối cảnh đó, đổi mới báo chí không còn là sự lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với việc đánh mất bản sắc, chạy theo thị hiếu đơn thuần hay để công nghệ dẫn dắt. Một nền báo chí hiện đại trước hết phải là một nền báo chí giữ vững bản chất cách mạng, kiên định mục tiêu phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân; đồng thời làm chủ những thành tựu khoa học – công nghệ mới để nâng cao chất lượng, hiệu quả truyền thông.
Thứ nhất, đổi mới tư duy làm báo, chuyển mạnh từ báo chí truyền thống sang báo chí số, truyền thông số. Các cơ quan báo chí cần xây dựng mô hình tòa soạn hội tụ, lấy dữ liệu làm nền tảng, lấy công chúng làm trung tâm, phát triển các sản phẩm đa phương tiện, đa nền tảng, phù hợp với xu hướng tiếp nhận thông tin mới. Người làm báo không chỉ giỏi kỹ năng viết, biên tập, mà còn phải có năng lực sử dụng công nghệ số, phân tích dữ liệu, khai thác trí tuệ nhân tạo để nâng cao chất lượng tác phẩm báo chí.
Thứ hai, nâng cao năng lực dự báo, định hướng và dẫn dắt dư luận xã hội. Trong kỷ nguyên số, tốc độ lan truyền thông tin diễn ra theo từng giây, từng phút; nếu báo chí chỉ chạy theo sự kiện sẽ dễ rơi vào trạng thái bị động. Báo chí cách mạng phải đi trước một bước trong phát hiện vấn đề, lý giải các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước; chủ động cung cấp thông tin chính thống chính xác, kịp thời, có chiều sâu, tạo sự thống nhất trong nhận thức và đồng thuận trong hành động.
Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước đang triển khai nhiều quyết sách mang tính chiến lược như tinh gọn tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia, phát triển kinh tế tư nhân, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế sâu rộng…, báo chí cần phát huy vai trò là lực lượng tiên phong trong truyền thông chính sách, tạo sự thống nhất về tư tưởng, sự đồng thuận trong xã hội và khơi dậy mạnh mẽ khát vọng phát triển đất nước.
Thứ ba, giữ vững vai trò là lực lượng nòng cốt trên mặt trận tư tưởng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong không gian mạng. Thực tế cho thấy, các thế lực thù địch, phản động và các phần tử cơ hội chính trị đang triệt để lợi dụng mạng xã hội, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo để phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng, kích động tâm lý hoài nghi, làm suy giảm niềm tin và chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Vì vậy, báo chí cách mạng phải chủ động chuyển từ tư duy “phản ứng, xử lý thông tin sai trái” sang tư duy “kiến tạo dòng thông tin tích cực”. Muốn chiến thắng những thông tin độc hại không chỉ bằng sự bác bỏ, mà quan trọng hơn là bằng việc cung cấp những thông tin chính xác, có chiều sâu, có sức thuyết phục, phản ánh chân thực đời sống đất nước, thành tựu đổi mới và những giá trị tốt đẹp của chế độ, qua đó củng cố niềm tin của Nhân dân.
Thứ tư, xây dựng đội ngũ người làm báo thời đại số vừa “hồng” vừa “chuyên”, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng và năng lực làm chủ công nghệ mới. Trong thời đại AI có thể hỗ trợ viết tin, tạo hình ảnh, phân tích dữ liệu, giá trị khác biệt của nhà báo không nằm ở việc tạo ra nhiều thông tin hơn, mà ở khả năng phát hiện vấn đề, kiểm chứng sự thật, phân tích bản chất và bảo vệ các giá trị chân – thiện – mỹ.
Nhà báo cách mạng trong thời đại mới cần tiếp tục giữ gìn phẩm chất “tâm sáng, lòng trong, bút sắc”, đồng thời phải có tư duy số, kỹ năng số và khả năng thích ứng nhanh với sự phát triển của công nghệ.
Thứ năm, tiếp tục đổi mới để xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại, thực sự là diễn đàn tin cậy của Nhân dân. Công nghệ càng phát triển, báo chí càng phải gần dân, hiểu dân, nói tiếng nói của Nhân dân. Mọi đổi mới về mô hình hoạt động, công nghệ hay phương thức truyền tải cuối cùng đều phải hướng đến mục tiêu cao nhất là phục vụ Nhân dân, củng cố mối quan hệ mật thiết giữa Đảng với Nhân dân, góp phần xây dựng thế trận lòng dân ngày càng vững chắc.
Nhìn lại chặng đường hơn một thế kỷ, từ những tờ báo bí mật trong phong trào cách mạng đến những tòa soạn số hiện đại ngày nay, có thể thấy hình thức làm báo đã thay đổi, công nghệ làm báo đã thay đổi, môi trường truyền thông đã thay đổi, nhưng sứ mệnh của báo chí cách mạng Việt Nam vẫn vẹn nguyên.
Đó là sứ mệnh đồng hành cùng dân tộc; là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị – xã hội, đồng thời là diễn đàn tin cậy của Nhân dân; là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa; là cầu nối giữa ý Đảng với lòng dân, góp phần xây dựng và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Trong kỷ nguyên số, để tiếp tục hoàn thành sứ mệnh lịch sử vẻ vang ấy, báo chí cách mạng phải không ngừng đổi mới tư duy, làm chủ khoa học – công nghệ, phát triển các mô hình báo chí hiện đại, nhưng tuyệt đối không được xa rời nền tảng cốt lõi của mình: lấy lợi ích quốc gia – dân tộc làm tối thượng, lấy Nhân dân làm trung tâm, lấy sự thật, trách nhiệm và tính nhân văn làm giá trị bền vững.
Chỉ khi kết hợp hài hòa giữa bản lĩnh chính trị của báo chí cách mạng với sức mạnh của công nghệ số, giữa truyền thống hơn một thế kỷ với tinh thần đổi mới sáng tạo, báo chí Việt Nam mới tiếp tục xứng đáng là lực lượng tiên phong trên mặt trận tư tưởng, là nhân tố quan trọng xây dựng thế trận lòng dân vững chắc, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, góp phần đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển giàu mạnh, phồn vinh và hạnh phúc./.
