3 vấn đề cần được xử lý trước khi dự thảo được ban hành
Là tác giả cuốn Đạo đức AI: Nguyên tắc và thực hành, đồng thời nhiều năm nghiên cứu về quản trị AI, ThS. Đào Trung Thành đánh giá Dự thảo Sổ tay được xây dựng khá công phu, bao quát nhiều nguyên tắc nền tảng trong sử dụng trí tuệ nhân tạo đối với hoạt động báo chí.
Từ việc khẳng định AI chỉ là công cụ hỗ trợ, con người chịu trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm báo chí; AI không phải nguồn tin; mọi đầu ra đều phải được kiểm chứng; đến yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân, nguồn tin, bản quyền và minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra... đều là những định hướng phù hợp với xu thế quản trị AI.
Tuy nhiên, theo ông, một quy chế sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chỉ dừng ở việc xác lập các nguyên tắc.“Điều các cơ quan báo chí cần hơn là một cơ chế để những nguyên tắc đó có thể vận hành trong thực tế”, ông nhấn mạnh.
Từ đó, ThS. Đào Trung Thành chỉ ra ba vấn đề cần được xử lý trước khi dự thảo được ban hành.
Thứ nhất, dự thảo chưa phân định rõ địa vị pháp lý của văn bản, chưa xác định đây là Sổ tay hướng dẫn, Quy chế mẫu hay văn bản áp dụng trực tiếp, dễ dẫn tới lúng túng trong quá trình triển khai.
Thứ hai, một số nội dung chưa đồng bộ với Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15; giữa các điều khoản và phụ lục vẫn tồn tại những cách phân loại hoặc yêu cầu khác nhau đối với cùng một trường hợp sử dụng AI, gây khó khăn cho việc xây dựng quy chế thống nhất tại các tòa soạn.
Điểm được ông nhấn mạnh nhất là nhiều nguyên tắc được nêu ra là đúng nhưng vẫn thiếu các quy trình, biểu mẫu và ngưỡng quyết định để người sử dụng có thể áp dụng ngay trong công việc hằng ngày.
“Nói một cách đơn giản, quy chế mới trả lời được câu hỏi nên làm gì, nhưng chưa trả lời đầy đủ làm như thế nào”, ông cho biết.
Theo ông, một quy chế AI không chỉ cần xác định các nguyên tắc đạo đức mà còn phải làm rõ trường hợp nào được phép sử dụng AI, trường hợp nào cần tăng cường kiểm soát, ai có quyền phê duyệt, kiểm chứng và xử lý sự cố. Chỉ khi những câu hỏi đó được trả lời, AI mới có thể đi vào quy trình sản xuất tin tức một cách an toàn và thống nhất.
Không thể để mỗi tòa soạn tự hiểu theo một cách
Để một quy chế có thể đi vào thực tiễn, điều quan trọng trước hết là không để mỗi tòa soạn hiểu theo một cách.
Theo ThS. Đào Trung Thành, dự thảo vẫn còn những điểm cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu này. Nếu địa vị pháp lý của văn bản chưa được xác định rõ thì rất dễ xảy ra tình trạng mỗi cơ quan báo chí hiểu và vận dụng theo một cách khác nhau. “Có nơi coi đây là tài liệu tham khảo, nơi khác lại xem như quy định bắt buộc; có đơn vị áp dụng đầy đủ, nhưng cũng có đơn vị chỉ thực hiện một phần”, ông nêu vấn đề.
Ông nhấn mạnh, điều này đặc biệt đáng lưu ý trong bối cảnh Luật Trí tuệ nhân tạo đã có hiệu lực và nhiều quy định mới về phân loại rủi ro, minh bạch, trách nhiệm giải trình hay quản lý hệ thống AI đã được luật hóa.
Chính vì vậy, ông đề xuất cần tách bạch rõ ba tầng nội dung trong dự thảo.
Thứ nhất là nghĩa vụ pháp luật mà mọi cơ quan báo chí bắt buộc phải tuân thủ.
Thứ hai là chuẩn mực nghề nghiệp, gắn với đạo đức báo chí và trách nhiệm xã hội của người làm báo.
Thứ ba là các thực hành quản trị được khuyến nghị, để từng cơ quan báo chí có thể lựa chọn, điều chỉnh phù hợp với quy mô và điều kiện vận hành của mình.
“Chỉ khi phân định rõ ba tầng này, các tòa soạn mới tránh được tình trạng lẫn lộn giữa yêu cầu pháp lý bắt buộc với những hướng dẫn mang tính khuyến nghị”, ông nhận định.
Cùng với đó, chuyên gia cũng đề xuất thiết kế lại cơ chế phân loại rủi ro theo mô hình hai tầng.
Ở tầng thứ nhất là phân loại hệ thống AI theo quy định của pháp luật. Ở tầng thứ hai là phân loại các trường hợp sử dụng AI trong hoạt động báo chí để phục vụ công tác quản trị nội bộ.
Ông đánh giá, cách tiếp cận này vừa bảo đảm tuân thủ Luật Trí tuệ nhân tạo, vừa phù hợp với đặc thù hoạt động của các cơ quan báo chí, đồng thời tránh tình trạng một tác vụ nhưng lại bị xếp vào nhiều mức độ rủi ro khác nhau ở các điều khoản và phụ lục.
Một quy chế tốt không phải quy chế nhiều điều khoản
ThS. Đào Trung Thành cho rằng, quản trị AI cần hướng tới kiểm soát rủi ro, thay vì làm phát sinh thêm các tầng nấc thủ tục trong hoạt động của tòa soạn.
“Nếu mọi tác vụ đều phải qua nhiều tầng phê duyệt, lãnh đạo phải ký duyệt từng bản dịch, từng bản tóm tắt hay từng sản phẩm trực quan hóa dữ liệu, quy trình sẽ nhanh chóng trở nên quá tải. Khi đó, thay vì tuân thủ quy định, người sử dụng có xu hướng tìm cách bỏ qua quy trình hoặc không khai báo việc sử dụng AI”, ông cho biết.
Ông đề xuất phân biệt rõ giữa phê duyệt quy trình và phê duyệt từng sản phẩm.
Những tác vụ có rủi ro thấp, sử dụng công cụ đã được thẩm định và người dùng đã được đào tạo có thể vận hành theo quy trình chuẩn đã được phê duyệt trước. Chỉ những trường hợp có rủi ro cao, liên quan đến dữ liệu nhạy cảm, cáo buộc, thông tin ảnh hưởng lớn đến quyền và lợi ích của tổ chức, cá nhân hoặc vượt quá ngưỡng kiểm soát mới cần xin ý kiến đối với từng sản phẩm cụ thể.
Ở góc độ quản trị, ông cho rằng một Sổ tay hướng dẫn chỉ thực sự có giá trị khi người sử dụng có thể biến những yêu cầu trong văn bản thành các thao tác cụ thể trong công việc hằng ngày.
Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện các quy định mang tính nguyên tắc, dự thảo cần được bổ sung các biểu mẫu, phiếu đánh giá rủi ro, checklist kiểm chứng, ma trận phân quyền, quy trình xử lý sự cố và các phụ lục có thể sử dụng ngay tại các tòa soạn.
Theo ThS. Đào Trung Thành, AI sẽ ngày càng hiện diện trong quy trình sản xuất tin tức. Điều quyết định không còn là việc có sử dụng AI hay không, mà là sử dụng AI trong một khuôn khổ đủ rõ ràng để công nghệ hỗ trợ nâng cao chất lượng báo chí mà không làm suy giảm trách nhiệm nghề nghiệp, niềm tin của công chúng và những giá trị cốt lõi của báo chí chuyên nghiệp.
