Cuốn sách là những dòng hồi ức chân thực, giàu trải nghiệm về tuổi thơ thời chiến, quãng đời thanh niên và hành trình hình thành ước mơ trở thành cây bút viết cho thiếu nhi.
Hồi ký mở ra hành trình hơn nửa thế kỷ của tác giả từ một cậu bé sinh ra ở vùng biên giới phía Bắc, trải qua tuổi thơ cơ cực trong chiến tranh đến khi trưởng thành, học đại học, chọn ngành địa chất, rồi trở thành biên tập viên, nhà báo, nhà văn. Dù viết về ký ức cá nhân, tác phẩm đồng thời tái hiện sinh động bối cảnh lịch sử, văn hóa và giáo dục Việt Nam qua những lát cắt rất đời, rất thật của người trong cuộc.
Những trang viết đầu tiên đưa người đọc trở lại Cao Bằng thời chiến: sống trong hang đá, chạy giặc, đến trường theo tiếng kẻng. Giữa thiếu thốn, cậu bé Nguyễn Như Mai vẫn say mê chữ nghĩa, lập nhóm bút học trò, làm báo tường Mặt Trời Mọc và nhận nhuận bút đầu tiên khi gửi bài cho báo Thiếu niên Tiền phong. Hạt giống viết lách từ đó dần nảy nở.
Thời thanh niên, tác giả chọn ngành địa chất - một lựa chọn mang tinh thần xây dựng đất nước thời hậu chiến. Những năm tháng đi thực địa rèn cho ông tư duy khoa học, sự kỷ luật và khả năng quan sát - những tố chất sau này trở thành nền tảng vững chắc khi bước vào nghề báo. Tốt nghiệp, ông về Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, miệt mài biên tập và biên soạn sách suốt 25 năm.
Phần trung tâm của hồi ký là giai đoạn tác giả tham gia sáng lập và phát triển báo Hoa Học Trò. Từ môi trường xuất bản sách khoa học, ông chuyển sang làm báo thiếu nhi và cùng đồng nghiệp ấp ủ, xây dựng một tờ báo dành riêng cho tuổi teen. Hoa Học Trò nhanh chóng trở thành hiện tượng văn hóa của nhiều thế hệ học trò Việt Nam, và Nguyễn Như Mai là một trong những người đặt nền móng quan trọng cho thành công ấy.
Bên cạnh câu chuyện nghề, tác giả dành nhiều trang viết xúc động về bạn đọc, đồng nghiệp, nhà văn trẻ, cũng như những kỷ niệm đặc biệt với Đại tướng Võ Nguyên Giáp và bạn bè quốc tế tại Festival Thanh niên và Sinh viên thế giới ở Algérie.
Không chỉ làm báo, Nguyễn Như Mai còn là tác giả của nhiều tác phẩm cho thiếu nhi: tập thơ Chim gõ kiến, các cuốn sách khoa học như Kho báu trong lòng đất, Tò mò đến xứ sở kỳ lạ, Từ trong nhà ra ngoài sân… Ông cũng tham gia cùng các cộng sự thực hiện nhiều bộ sách lịch sử và địa lý nổi tiếng của NXB Kim Đồng như Sử ta - Chuyện xưa kể lại, Hiền tài là nguyên khí quốc gia, Chuyện hay sử Việt… với mong muốn đưa lịch sử đến gần hơn với độc giả nhỏ tuổi.
Sinh năm 1950, người Tày, quê Cao Bằng, Nguyễn Như Mai được biết đến như một trí thức mực thước, tận tụy với nghề viết và nghề báo. Suốt hành trình sáng tạo, ông luôn đặt thanh thiếu niên ở vị trí trung tâm – như chính tinh thần xuyên suốt của Cậu bé ở hang và Hoa Học Trò: chân thành, nhân văn và tràn đầy tình yêu với thế hệ trẻ.
