Chuyển nhiệm vụ nhưng giữ tư duy cũ - nguy cơ “bóp nghẹt” cải cách giáo dục ở cơ sở

Theo Thông tư 15/2025/TT-BGDĐT (Thông tư 15), từ 1/7, UBND cấp xã chính thức được giao quản lý nhà nước về giáo dục trên địa bàn. Tuy nhiên, nhiệm vụ mới lại đang đặt ra một bài toán khó khi nguồn lực tại xã không thay đổi, cán bộ thiếu chuyên môn.

Việc phân cấp, trao quyền cho chính quyền cơ sở là một bước tiến quan trọng trong cải cách giáo dục. Tuy nhiên, theo phản ánh từ nhiều địa phương, thực tế triển khai Thông tư 15 đang vấp phải những khó khăn lớn. Nhiệm vụ quản lý giáo dục ngày càng nặng nề, trong khi nhân lực tại xã không được bổ sung, nhiều nơi phải bố trí cán bộ không có chuyên môn sư phạm phụ trách.

Vậy làm thế nào để việc giao quyền này không trở thành gánh nặng, mà thực sự mang lại hiệu quả?

Phóng viên Nhà Báo và Công Luận đã có cuộc trao đổi với TS Hoàng Ngọc Vinh, Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo để làm rõ vấn đề này.

“

Giữa mô hình 'tự chủ có giám sát' và 'xin - chờ - phê duyệt', thì chúng ta hoàn toàn có thể tin mô hình đầu sẽ hiệu quả hơn, linh hoạt hơn và phù hợp với xu thế hiện đại"

TS. Hoàng Ngọc Vinh

Điểm nghẽn nằm ở tư duy: "Thu nhỏ" phòng giáo dục về xã sẽ gây quá tải

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, nếu vẫn giữ nguyên mô hình hành chính cũ, tức là "thu nhỏ" Phòng Giáo dục và Đào tạo về xã, thì việc quá tải là điều khó tránh khỏi.

"Nhiệm vụ thì rất nhiều, nhưng xã lại không có biên chế giáo dục riêng, thiếu công cụ chuyên môn và nền tảng số. Khi giao nhiệm vụ mà không đủ điều kiện thực hiện, mọi việc sẽ trở nên rối rắm. Nhiều xã đành 'mượn tay' nhà trường nhưng lại không có cơ chế rõ ràng, khiến trách nhiệm bị chồng chéo, đùn đẩy”, TS Vinh phân tích.

Vấn đề không chỉ nằm ở số lượng nhiệm vụ, mà ở tư duy quản lý. Cải cách sẽ trở nên kém hiệu quả nếu chúng ta chỉ dịch chuyển nhiệm vụ theo kiểu "cắt-dán" thủ tục hành chính mà không thay đổi cách thức tổ chức, vận hành.

Giải pháp chuyển sang mô hình "quản lý dựa trên nhà trường"

Để giải quyết điểm nghẽn này, TS Hoàng Ngọc Vinh đề xuất một mô hình mới: "quản lý dựa trên nhà trường", tức là trao quyền tự chủ thực chất cho nhà trường.

"Hiệu trưởng là người hiểu rõ nhu cầu thực tiễn của trường mình nhất. Họ cần được chủ động xây dựng kế hoạch giáo dục, sử dụng ngân sách, quản lý nhân sự và tài sản nhỏ", TS Vinh nhấn mạnh.

“

Ngược lại, UBND xã không nên 'làm thay' mà đóng vai trò giám sát, điều phối và cung cấp nguồn lực theo quy định”

Đây là mô hình đã được nhiều quốc gia phát triển áp dụng, với nguyên tắc: quản trị tập trung vào trường học, chính quyền địa phương hỗ trợ và chịu trách nhiệm phần khung.

Ngay cả trong việc tuyển dụng giáo viên, nếu nhà trường không có quyền lựa chọn, chỉ có quyền báo cáo nhu cầu, thì sẽ không thể chịu trách nhiệm thực sự về chất lượng đội ngũ.

“

"Trách nhiệm bị phân tán, còn chất lượng giáo dục lại không ai chịu trách nhiệm đến cùng"

TS Vinh cho rằng: Thay vì giao toàn quyền tổ chức tuyển dụng cho Sở Giáo dục và Đào tạo, nên phân rõ vai trò, trách nhiệm của từng bên liên quan.

Chẳng hạn như Sở Giáo dục và Đào tạo nên chịu trách nhiệm định chuẩn năng lực giáo viên, điều tiết chỉ tiêu theo vùng, tổ chức vòng thi chuẩn hóa để sàng lọc “ứng viên đạt chuẩn” và quản lý quỹ lương – biên chế và giám sát tư vấn nhà trường.

Đây là vai trò điều tiết và bảo đảm công bằng. Nhà trường sẽ chịu trách nhiệm khâu tuyển dụng từ danh sách ứng viên đạt chuẩn do Sở cung cấp.

Ban giám hiệu phải chịu trách nhiệm giải trình minh bạch về quyết định của mình, với quy trình phỏng vấn, dạy thử, và chấm điểm công khai. Đây là quyền gắn liền với trách nhiệm, và cũng là cách tốt nhất để giảm nguy cơ tuyển sai.

Đương nhiên ở những nơi nhà trường không đủ năng lực tuyển dụng thì Sở nên hỗ trợ và kết hợp giám sát.

Trao quyền phải đi kèm giám sát và khung hướng dẫn chi tiết

TS Hoàng Ngọc Vinh thừa nhận lo ngại về việc trao quyền có thể dẫn đến buông lỏng quản lý là có cơ sở, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được.

“

Điều quan trọng là phải đi kèm với khung năng lực cho hiệu trưởng để việc bổ nhiệm theo tiêu chuẩn, hệ thống báo cáo minh bạch và cơ chế giám sát chuyên môn chặt chẽ"

TS Hoàng Ngọc Vinh

Giữa mô hình 'tự chủ có giám sát' và 'xin - chờ - phê duyệt', thì chúng ta hoàn toàn có thể tin mô hình đầu sẽ hiệu quả hơn, linh hoạt hơn và phù hợp với xu thế hiện đại.

Để Thông tư 15 phát huy hiệu quả, TS Vinh đề xuất Bộ Giáo dục và Đào tạo sớm ban hành Khung hướng dẫn chi tiết để phân định rõ nhiệm vụ của xã và nhà trường. Bên cạnh đó, nên tổ chức thí điểm mô hình quản lý dựa trên nhà trường tại một số địa phương, đồng thời có sự hỗ trợ về kỹ thuật và nhân lực.

Tóm lại, mọi cải cách thể chế đều phải gắn liền với đổi mới tư duy. Nếu chỉ dịch chuyển nhiệm vụ mà không chuyển đổi mô hình và cách thức tổ chức, chúng ta sẽ định hình một thể chế mới nhưng với tư duy và công cụ cũ.