Xác lập vị thế của người sáng tạo
Âm nhạc đang trở thành một trong những lĩnh vực hưởng lợi nhiều nhất từ chuyển đổi số. Từ các nền tảng streaming, mạng xã hội, livestream, karaoke trực tuyến cho đến quảng cáo thương mại, âm nhạc hiện diện ở hầu hết các hoạt động giải trí và truyền thông. Tuy nhiên, khi giá trị kinh tế từ âm nhạc ngày càng mở rộng, câu hỏi đặt ra là người sáng tạo đang được hưởng bao nhiêu từ nguồn giá trị đó.
"Để thị trường bản quyền vận hành bền vững, điều cốt lõi là phải đặt người sáng tạo, đặc biệt là nhạc sĩ, tác giả ca khúc vào đúng vị trí trung tâm của chuỗi giá trị âm nhạc" - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng.
Không ít nhạc sĩ thừa nhận họ gặp khó khăn trong việc xác định chính xác tác phẩm của mình đang được sử dụng ở đâu, được khai thác với tần suất như thế nào và nguồn thu phát sinh ra sao. Trong khi đó, nhiều nền tảng số lại đang sở hữu khả năng kiểm soát dữ liệu và dòng tiền lớn hơn rất nhiều so với người sáng tạo.
Trao đổi với phóng viên, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng cho rằng muốn xây dựng một thị trường bản quyền vận hành lành mạnh và bền vững, trước hết cần xác lập lại vị trí của người sáng tạo trong toàn bộ chuỗi khai thác âm nhạc.
"Để thị trường bản quyền vận hành bền vững, điều cốt lõi là phải đặt người sáng tạo, đặc biệt là nhạc sĩ, tác giả ca khúc vào đúng vị trí trung tâm của chuỗi giá trị âm nhạc. Bởi suy cho cùng, toàn bộ hệ sinh thái khai thác âm nhạc từ biểu diễn, streaming, quảng cáo, mạng xã hội, karaoke đến livestream đều bắt đầu từ tác phẩm gốc của người sáng tạo", Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả cho biết.
Theo ông, trong nhiều năm qua, không ít trường hợp cho thấy tốc độ gia tăng giá trị kinh tế của ngành âm nhạc chưa đi cùng với sự cải thiện tương xứng về quyền lợi của tác giả. Nhiều ca khúc được khai thác trên hàng loạt nền tảng khác nhau, mang lại lượng người dùng và doanh thu quảng cáo lớn, nhưng người sáng tác vẫn gặp khó khăn trong việc theo dõi phạm vi sử dụng tác phẩm cũng như xác định đầy đủ nguồn thu bản quyền phát sinh.
Đây là thực trạng không chỉ xuất hiện tại Việt Nam mà còn là vấn đề được nhiều quốc gia quan tâm khi xây dựng chính sách phát triển công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số.
Một trong những rào cản lớn hiện nay là nhận thức về bản quyền vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Trong khi doanh nghiệp, nền tảng số hay đơn vị khai thác đang sử dụng âm nhạc để tạo doanh thu thì ở nhiều trường hợp, quyền tác giả vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ như một loại tài sản.
Bên cạnh đó, ông Trần Hoàng cho rằng cần thay đổi cách nhìn về quyền tác giả. Nếu trước đây quyền tác giả thường được nhắc đến dưới góc độ bảo vệ danh dự, uy tín và sự ghi nhận đối với người sáng tạo thì hiện nay, đây còn là một loại tài sản có giá trị kinh tế thực sự.
Một ca khúc có thể tiếp tục sinh lợi nhiều năm sau khi được sáng tác thông qua các hoạt động biểu diễn, phát sóng, quảng cáo, sản xuất nội dung số hoặc các sản phẩm phái sinh.
"Nhạc sĩ phải được hưởng lợi công bằng từ mọi hình thức khai thác tác phẩm của mình, kể cả trên môi trường số. Khi một nền tảng, doanh nghiệp hay cá nhân sử dụng âm nhạc để thu hút người dùng hoặc tạo doanh thu thì việc trả tiền bản quyền cần được xem là nguyên tắc bắt buộc, chứ không phải sự hỗ trợ hay thiện chí", ông Trần Hoàng nhận định.
Minh bạch hóa hoạt động khai thác tác phẩm
Nếu trước đây việc quản lý bản quyền chủ yếu diễn ra trong phạm vi lãnh thổ quốc gia thì hiện nay một tác phẩm có thể được khai thác xuyên biên giới chỉ sau vài giây đăng tải.
"Cần củng cố mạnh hơn cơ chế thu và phân phối tiền bản quyền theo hướng minh bạch, chính xác và ứng dụng công nghệ cao" - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, nền tảng streaming và hệ sinh thái nội dung số đang đặt ra những thách thức hoàn toàn mới cho công tác quản lý. Ở nhiều trường hợp, vấn đề không nằm ở việc có phát hiện được hành vi sử dụng tác phẩm hay không, mà nằm ở khả năng theo dõi toàn bộ vòng đời khai thác của tác phẩm trong môi trường số.
Theo ông Trần Hoàng, phương thức quản lý thủ công đã không còn phù hợp: "Trong thời đại streaming và AI, việc theo dõi lượt sử dụng tác phẩm không thể làm thủ công như trước. Các hệ thống dữ liệu số, nhận diện nội dung và đối soát doanh thu cần được đầu tư bài bản để bảo đảm nhạc sĩ biết tác phẩm của mình đang được khai thác ở đâu, bao nhiêu lần và nhận được bao nhiêu tiền".
Yêu cầu về minh bạch dữ liệu đang trở thành xu hướng chung của thế giới. Một thị trường bản quyền hiện đại không chỉ cần hệ thống pháp luật hoàn chỉnh mà còn cần hạ tầng công nghệ đủ mạnh để theo dõi, ghi nhận và phân phối quyền lợi một cách chính xác.
Xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền
Trong thực tế, không phải tác giả nào cũng có đủ nguồn lực để tự bảo vệ quyền lợi của mình trước các đơn vị khai thác tác phẩm. Đặc biệt với các tác giả trẻ, việc tiếp cận các nền tảng lớn hoặc các đơn vị khai thác chuyên nghiệp thường đặt họ vào vị thế bất cân xứng về thông tin, nguồn lực và khả năng thương lượng. Trong bối cảnh đó, vai trò của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả ngày càng trở nên quan trọng.
"Trên thực tế, nhiều nhạc sĩ hoặc tác giả trẻ thường ở vị thế yếu hơn so với các công ty sản xuất, nền tảng công nghệ hay đơn vị phát hành. Vì vậy, vai trò của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan cần tiếp tục được tăng cường để bảo vệ quyền lợi cho người sáng tạo một cách chuyên nghiệp và hiệu quả hơn", Cục trưởng chia sẻ.
Các tổ chức này không chỉ giúp thu và phân phối tiền bản quyền mà còn đại diện cho người sáng tạo trong quá trình đàm phán, cấp phép và xử lý các hành vi xâm phạm quyền.
Bên cạnh hành lang pháp lý và công nghệ, yếu tố nền tảng vẫn là nhận thức xã hội về giá trị của lao động sáng tạo. Hiện nay, nhiều người có thể nghe nhạc, tải nhạc hoặc sử dụng âm nhạc trên môi trường mạng chỉ bằng vài cú nhấp chuột. Sự thuận tiện đó đôi khi khiến công chúng quên rằng phía sau mỗi tác phẩm là công sức lao động sáng tạo, chất xám và chi phí sản xuất rất lớn.
"Khi xã hội hình thành được văn hóa tôn trọng bản quyền, người sáng tạo mới có thể sống được bằng nghề và tiếp tục đầu tư cho các tác phẩm có giá trị", Cục trưởng chia sẻ.
Ở góc độ dài hạn, câu chuyện bản quyền không dừng lại ở việc thu bao nhiêu tiền hay xử lý bao nhiêu vụ vi phạm mà còn là bảo vệ động lực sáng tạo.
Một người sáng tác chỉ có thể tiếp tục đầu tư thời gian, chất xám và nguồn lực cho tác phẩm mới khi họ được bảo đảm quyền lợi từ những giá trị đã tạo ra. Ngược lại, nếu công sức sáng tạo liên tục bị khai thác mà không được ghi nhận tương xứng, động lực sáng tác chắc chắn sẽ suy giảm. Đó cũng là lý do nhiều quốc gia coi bảo vệ quyền tác giả là một phần trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa. Bởi vây, bảo vệ quyền tác giả không chỉ là bảo vệ một tác phẩm hay một nhạc sĩ, mà là bảo vệ nguồn lực sáng tạo của quốc gia.
"Một thị trường bản quyền lành mạnh không chỉ nhằm bảo vệ doanh thu của ngành công nghiệp âm nhạc mà sâu xa hơn là bảo vệ khả năng sáng tạo của xã hội. Khi nhạc sĩ được bảo vệ quyền lợi công bằng, họ mới có động lực tạo ra những tác phẩm mới, và đó mới là nền tảng bền vững nhất cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số", ông Trần Hoàng nhấn mạnh.
