Không thể lấy thời lượng để 'né' quản lý
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường cho biết, phim ngắn AI đang phát triển nhanh, tạo thêm cơ hội sáng tạo cho người trẻ, đồng thời giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất.
Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm chỉ dài vài phút, được phát hành dưới dạng video ngắn trên các nền tảng số cũng đặt ra yêu cầu xác định rõ ranh giới giữa một clip giải trí và một tác phẩm điện ảnh.
Theo Cục trưởng Đặng Trần Cường, pháp luật về điện ảnh hiện hành không căn cứ đơn thuần vào thời lượng để xác định một sản phẩm có phải là phim hay không. Luật Điện ảnh năm 2022 xác định phim là tác phẩm điện ảnh có nội dung, được biểu hiện bằng hình ảnh động liên tiếp hoặc hình ảnh do thiết bị kỹ thuật, công nghệ tạo ra, có hoặc không có âm thanh và các hiệu ứng khác theo nguyên tắc của ngôn ngữ điện ảnh và được phổ biến đến người xem.
Như vậy, một sản phẩm chỉ dài vài phút nhưng có những đặc trưng cấu thành phim theo quy định vẫn có thể thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về điện ảnh. Việc tác phẩm được tạo ra toàn bộ hoặc một phần bằng AI không làm thay đổi bản chất pháp lý này.
“Ranh giới quản lý không nên đặt ở câu hỏi clip dài bao nhiêu phút, mà phải căn cứ vào bản chất sản phẩm và hoạt động phổ biến sản phẩm đó”, Cục trưởng Đặng Trần Cường nhấn mạnh.
Khi đã đáp ứng khái niệm phim và được phổ biến trên không gian mạng, sản phẩm phải tuân thủ các quy định liên quan đến chủ thể phổ biến, nội dung, phân loại phim, hiển thị cảnh báo và bảo vệ người xem.
Đây cũng là vấn đề Cục Điện ảnh đang tiếp tục rà soát khi ngày càng xuất hiện nhiều dạng nội dung giao thoa giữa phim, video ngắn, nội dung do người dùng tạo và sản phẩm do AI tạo sinh. Mục tiêu là không để xuất hiện khoảng trống quản lý, nhưng cũng không mở rộng khái niệm phim một cách cơ học sang mọi video trên mạng.
AI không có lỗi
Theo Cục trưởng Đặng Trần Cường, AI trước hết là một công nghệ và bản thân công nghệ không phải vấn đề. AI có thể hỗ trợ nhiều công đoạn của quá trình làm phim, từ phát triển ý tưởng, thiết kế, kỹ xảo đến hậu kỳ, qua đó giảm chi phí thử nghiệm và mở rộng khả năng sáng tạo.
Vấn đề đáng quan tâm nằm ở nội dung được tạo ra, cách thức phổ biến và cơ chế đề xuất của các nền tảng.
Khi chi phí sản xuất giảm mạnh, một lượng lớn nội dung có thể được tạo ra trong thời gian ngắn. Nếu chạy theo lượt xem và thuật toán thay vì giá trị nội dung, phim ngắn AI có nguy cơ bị biến thành công cụ sản xuất hàng loạt những sản phẩm dễ thu hút sự chú ý nhưng thiếu giá trị nghệ thuật, văn hóa.
Đáng lưu ý, một số yếu tố như bạo lực, tình dục, kinh dị, giật gân, trả thù, quan hệ lệch chuẩn hay hành vi nguy hiểm có thể bị khai thác quá mức nhằm giữ chân người xem. Với trẻ em và người chưa thành niên, việc liên tục tiếp xúc với các nội dung có cường độ kích thích cao, thời lượng ngắn và được thuật toán đề xuất nối tiếp càng đặt ra yêu cầu về bảo vệ người xem.
Tuy nhiên, Cục trưởng Đặng Trần Cường lưu ý không thể chỉ dựa vào một số mô-típ như tiền bạc, quyền lực, tình yêu, ngoại tình hay “tổng tài” để kết luận một tác phẩm có tác động tiêu cực. Việc đánh giá phải dựa trên cách câu chuyện được thể hiện, thông điệp, mức độ và tần suất các yếu tố nhạy cảm, cũng như nhóm tuổi mà nội dung hướng tới.
Pháp luật hiện hành đã quy định các tiêu chí phân loại phim, trong đó xem xét chủ đề, nội dung, bạo lực, khỏa thân và tình dục, ma túy, kinh dị, ngôn ngữ thô tục, hành vi nguy hiểm, dễ bắt chước... cùng tần suất, thời lượng, mức độ chi tiết và tác động tới người xem.
Vì vậy, theo Cục trưởng Đặng Trần Cường, không nên đặt vấn đề “phim AI” đối lập với “phim do con người làm”. Bất kỳ một sản phẩm nào đáp ứng khái niệm phim và được phổ biến tới công chúng, sản phẩm đó phải tuân thủ các quy định pháp luật tương ứng.
Cơ quan chức năng đã vào cuộc
Cục trưởng Đặng Trần Cường cho biết, trước tốc độ sản xuất và phát tán nội dung bằng AI, Cục Điện ảnh đang phối hợp với cơ quan quản lý về phát thanh, truyền hình, thông tin điện tử và các đơn vị liên quan để rà soát, phát hiện, xử lý những trường hợp phổ biến phim có dấu hiệu vi phạm.
Theo ông Cường, Luật Điện ảnh đã quy định trách nhiệm của chủ thể phổ biến phim trên không gian mạng, trong đó có phân loại phim, thông báo danh sách và kết quả phân loại, hiển thị cảnh báo, bảo vệ trẻ em và gỡ bỏ phim vi phạm theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.
Nghị định 131/2022/NĐ-CP cũng quy định trách nhiệm của tổ chức, doanh nghiệp có nền tảng truyền thông số trong việc triển khai giải pháp kỹ thuật để ngăn chặn, gỡ bỏ phim vi phạm. Với phim có nội dung bị nghiêm cấm, thời hạn dừng, gỡ bỏ là chậm nhất 24 giờ kể từ khi tiếp nhận yêu cầu; những nội dung vi phạm khác có thời hạn xử lý từ 3 đến 5 ngày.
Với những nội dung chưa đáp ứng quy định về giấy phép phân loại phim hoặc điều kiện của chủ thể phổ biến, cơ quan chức năng có thể yêu cầu nền tảng gỡ bỏ, ngăn chặn việc tiếp cận theo quy định.
Đối với các trường hợp có dấu hiệu xâm phạm bản quyền, việc xử lý cũng phải xác minh quyền đối với tác phẩm và những thành phần được sử dụng như hình ảnh, âm thanh, kịch bản, giọng nói, dữ liệu... trước khi đưa ra kết luận và xử lý theo thẩm quyền.
Cách tiếp cận này cho thấy trọng tâm không phải là ngăn cản AI tham gia vào điện ảnh, mà là kiểm soát những nội dung được tạo ra và phổ biến bằng công nghệ này khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc gây ảnh hưởng đến quyền lợi của người xem.
Minh bạch việc sử dụng AI trong sáng tạo
Về lâu dài, Cục Điện ảnh hướng tới môi trường để AI hỗ trợ sáng tạo của con người thay vì trở thành công cụ thay thế hoặc làm lu mờ trách nhiệm của chủ thể sáng tạo.
Đối với các liên hoan phim, giải thưởng điện ảnh, Cục trưởng Đặng Trần Cường cho rằng chưa nên áp dụng một tỷ lệ cứng về mức độ AI được phép tham gia. Thay vào đó, cần minh bạch việc sử dụng AI, kê khai những công đoạn có sự tham gia của công nghệ, phạm vi nội dung do AI tạo sinh và cam kết về quyền sở hữu trí tuệ, hình ảnh, giọng nói, dữ liệu được sử dụng.
Đặc biệt, với các giải thưởng cá nhân như biên kịch, đạo diễn, quay phim, thiết kế mỹ thuật, âm nhạc hay diễn xuất, điều cần quan tâm không chỉ là AI được sử dụng bao nhiêu phần trăm mà còn là thành quả được xét giải có phản ánh lao động sáng tạo thực chất của cá nhân được đề cử hay không.
Theo Cục trưởng Đặng Trần Cường, AI đang trở thành một phần của quá trình đổi mới công nghệ điện ảnh và có thể giúp những người trẻ tiếp cận hoạt động sáng tạo với chi phí thấp hơn. Nhưng cùng với cơ hội đó là yêu cầu về trách nhiệm. Điều cần thiết hiện nay là vừa tạo không gian cho công nghệ mới phát triển, vừa bảo đảm trách nhiệm pháp lý, giá trị văn hóa, nghệ thuật và lao động sáng tạo của con người.
