Cúng tất niên là một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong chuỗi phong tục Tết của người Việt.
Theo GS.TS Từ Thị Loan - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam - cúng tất niên thể hiện tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, là dịp để con cháu bày tỏ sự biết ơn đối với thế hệ đi trước. Đây cũng là dịp để tạ ơn thần linh đã phù hộ suốt một năm qua, để đón ông Công ông Táo, tổ tiên về nhà ăn Tết cùng con cháu.
Tục cúng tất niên còn mang ý nghĩa rũ bỏ những vận hạn, muộn phiền của năm cũ để sẵn sàng đón nhận những năng lượng mới mẻ trong năm mới. Bữa cơm tất niên cũng là dịp để con cháu trong gia đình đoàn viên, sum họp.
Theo quan niệm của người Việt, 30 tháng Chạp thường là ngày tất niên nếu đó là năm đủ, còn nếu năm thiếu sẽ rơi vào 29 tháng Chạp. Nghi thức cúng tất niên thường diễn ra vào buổi chiều hoặc tối ngày cuối cùng của năm.
Điểm đặc sắc của lễ tất niên nằm ở tính “gia đình hóa” của nghi lễ. Theo quan niệm xưa, những gia đình nào càng đông đủ con cháu, các thế hệ cùng dùng bữa cơm tất niên chứng tỏ gia đình nhiều phúc, lộc và may mắn.
Mâm lễ cúng tất niên tùy thuộc theo vùng miền, mỗi nơi sẽ khác nhau và tùy thuộc vào điều kiện gia đình mà chuẩn bị. Thế nhưng, một số vật phẩm nhất định phải có khi cúng tất niên theo phong tục của người Việt đó là: Mâm ngũ quả, hương đèn, vàng mã, trầu cau, rượu...
Cỗ cúng tất niên không nhất thiết phải quá cầu kỳ hay nhiều món, nhưng không được cẩu thả, qua loa. Người Việt quan niệm rằng lễ vật tuy nhỏ nhưng phải sạch sẽ, tươm tất và được chuẩn bị bằng tâm ý tốt. Khi bày mâm cúng, các món ăn nên được sắp xếp ngay ngắn, không để lộn xộn hay thiếu trang trọng, bởi đây là cách thể hiện sự kính trọng đối với tổ tiên và thần linh.
Trước khi cúng tất niên, các gia đình phải lau dọn bàn thờ sạch sẽ. Sau khi bày mâm cúng, gia chủ sẽ đọc bài cúng tất niên cuối năm. Khi hành lễ, lời khấn không cần hoa mỹ, quan trọng là sự thành tâm, kính cẩn.
Sau khi hương tàn, các thành viên trong gia đình sẽ sum vầy, đoàn tụ bên mâm cỗ sau một năm tất bật học tập, làm việc và cùng nhìn lại những điều đã làm được trong năm qua để hướng tới một năm mới tốt đẹp hơn.
Bữa cơm tất niên luôn có một ý nghĩa hết sức thiêng liêng, nó như sợi dây vô hình gắn kết các thế hệ. Từ xa xưa, bữa cơm tất niên đã trở thành một phong tục đẹp trong đời sống tâm linh của người Việt, nhắc nhở những người con dù đi xa đến đâu cũng nhớ bước chân quay về.
Hiện nay, lễ cúng tất niên đã ít nhiều thay đổi. Một số gia đình có xu hướng đơn giản hóa nghi lễ, thời điểm cúng tất niên cũng có thể sớm hơn, các gia đình trẻ có thể chọn đặt cỗ nấu sẵn. Cúng tất niên cũng có thể không còn gói gọn trong gia đình, mà mở rộng quy mô hơn với các công ty, doanh nghiệp gia đình… Tuy nhiên, cái "hồn" của lễ tất niên vẫn không hề mất đi, những lưu ý và kiêng kỵ cơ bản vẫn được giữ gìn như một cách tôn trọng truyền thống.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ phai nhạt, lễ cúng tất niên vẫn giữ được sức sống nhờ đáp ứng nhu cầu tinh thần sâu xa của con người: nhu cầu được thuộc về một cội nguồn. Cúng Tất niên không chỉ là một nghi thức tâm linh mà còn là dịp để mỗi người điều chỉnh cảm xúc, khép lại năm cũ và hướng tới năm mới với tâm thế bình an, tích cực.
