Chỉ cần ghé qua bất kỳ diễn đàn xe hơi nào vào buổi tối, dễ dàng bắt gặp những cuộc tranh luận quen thuộc: đèn pha hiện đại thực sự giúp tăng an toàn hay đang khiến người đi đối diện “mù tạm thời”. Đây không phải lời than phiền của riêng ai.
Rất nhiều tài xế, từ người lái bán tải trên đường quê tối om cho tới người điều khiển sedan trong đô thị, đều cho biết họ phải nheo mắt, giật mình, thậm chí giảm tốc độ vì ánh sáng trắng gắt từ đèn LED xe ngược chiều.
Công nghệ chiếu sáng phát triển nhanh hơn quy chuẩn quản lý, các hãng xe lúng túng ở giữa, còn người chịu ảnh hưởng trực tiếp chính là tài xế mỗi đêm ra đường.
Trong suốt thập niên 1990 và đầu những năm 2000, đèn halogen gần như là tiêu chuẩn chung. Ánh sáng vàng, cường độ vừa phải, ít khi gây khó chịu cho xe đối diện.
Mọi thứ thay đổi khi đèn HID xuất hiện trên các mẫu xe cao cấp, sau đó là đèn LED lan rộng trên xe phổ thông từ sau năm 2010. Đến giữa thập niên 2010, diện mạo đường phố ban đêm đã khác hẳn.
Sự khó chịu của người lái cũng gia tăng tương ứng. Một nghiên cứu của AAA năm 2017 cho thấy 88% tài xế từng bị chói mắt bởi đèn xe ngược chiều. Vấn đề càng trầm trọng hơn khi SUV và bán tải ngày càng phổ biến, với vị trí đèn pha cao hơn, chiếu thẳng vào tầm mắt người lái xe gầm thấp.
Từ đó đến nay, câu hỏi cốt lõi vẫn chưa có lời giải dứt khoát: đèn pha hiện đại giúp đường sá an toàn hơn hay chỉ khiến việc lái xe ban đêm trở nên căng thẳng hơn cho tất cả?
Không ít tài xế vẫn dành thiện cảm cho đèn halogen cũ. Ánh sáng vàng dịu, tầm chiếu không quá xa, đủ để người lái quan sát mà không gây chói cho xe đối diện. Tuy nhiên, mặt hạn chế của halogen cũng rất rõ.
Theo AAA, đèn halogen bị lão hóa và ố vàng có thể chỉ còn phát ra khoảng 20% lượng ánh sáng so với ban đầu, khiến tầm nhìn ban đêm suy giảm nghiêm trọng. Nhiều chủ xe không nhận ra sự xuống cấp này vì quá trình diễn ra chậm và âm thầm.
Đèn LED đã thay đổi cuộc chơi, nhưng không phải lúc nào cũng theo hướng tích cực. Dữ liệu thử nghiệm của Viện Bảo hiểm An toàn Đường cao tốc Mỹ cho thấy nhiều hệ thống đèn LED đạt điểm cao về khả năng chiếu sáng phía trước, nhưng lại bị đánh giá kém về kiểm soát độ chói.
Nguyên nhân không chỉ nằm ở độ sáng, mà còn ở đặc tính ánh sáng trắng xanh của LED, vốn khiến mắt người cảm nhận gắt hơn so với ánh sáng vàng của halogen. Quan trọng hơn, nhiều cụm đèn LED phân tán ánh sáng lên cao thay vì tập trung xuống mặt đường, dẫn đến hiện tượng chói mắt.
Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tình trạng chỉnh sai góc chiếu đèn khá phổ biến. Nhiều xe trên đường có ít nhất một bên đèn bị chiếu quá cao hoặc quá thấp, vừa gây chói cho xe khác, vừa làm giảm tầm nhìn của chính người lái. Công nghệ tiến nhanh, nhưng việc lắp đặt và hiệu chỉnh chưa theo kịp.
Ở châu Âu, giải pháp cho bài toán này đã xuất hiện từ lâu. Hệ thống đèn pha thích ứng, còn gọi là Adaptive Driving Beam, cho phép điều chỉnh vùng chiếu sáng theo tình huống giao thông, làm mờ phần ánh sáng chiếu vào xe đối diện nhưng vẫn giữ cường độ cao ở các khu vực khác.
Công nghệ này đã được hợp pháp hóa tại châu Âu từ năm 2006. Trong khi đó, tại Mỹ, các quy định cũ khiến ADB bị trì hoãn tới tận năm 2022 mới được cho phép áp dụng.
Trải nghiệm thực tế của người lái cũng rất khác nhau. Với người điều khiển SUV đời mới trên đường tối, đèn LED mạnh giúp phát hiện chướng ngại vật sớm hơn và mang lại cảm giác an toàn rõ rệt.
Ngược lại, với người lớn tuổi hoặc người có vấn đề về thị lực, ánh sáng trắng cường độ cao từ xe đối diện có thể gây quầng sáng, lóa mắt và mất tập trung trong vài giây, đủ để tạo ra tình huống nguy hiểm.
Tương lai của cuộc tranh luận này có thể nằm ở các hệ thống đèn thông minh. Đèn pha thích ứng coi chùm sáng như một lưới có thể điều khiển, tự động che bớt vùng gây chói mà không cần người lái thao tác.
Các thử nghiệm cho thấy công nghệ này giúp cải thiện đáng kể tầm nhìn ban đêm mà không làm ảnh hưởng tới xe đối diện. Vấn đề còn lại là thời gian để những hệ thống này trở nên phổ biến hơn, thay vì chỉ xuất hiện trên các phiên bản cao cấp.
Trong lúc chờ đợi, việc kiểm tra và chỉnh đúng góc chiếu đèn, bảo dưỡng mặt kính đèn và lựa chọn xe có hệ thống chiếu sáng được đánh giá tốt vẫn là những giải pháp thiết thực.
Cuộc tranh luận về đèn pha hiện đại có thể chưa kết thúc, nhưng rõ ràng, công nghệ chỉ thực sự mang lại an toàn khi được áp dụng đúng cách và cân bằng lợi ích cho tất cả người tham gia giao thông.
