DNNN được xác định là một trong những thành tố quan trọng của kinh tế nhà nước, tạo nền tảng cho sự ổn định vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội, dẫn dắt các khu vực kinh tế khác cùng phát triển. Tuy nhiên, DNNN cũng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức; Rất nhiều chính sách, chương trình cho DNNN được các Bộ ngành đưa ra, nhưng dường như vẫn là “việc anh anh làm, việc tôi tôi làm”, chưa có sự thống nhất và đồng bộ.
815 DNNN đóng góp ngân sách hơn 400 tỷ đồng
Theo số liệu từ Bộ Tài chính, sau nhiều năm liên tục tái cơ cấu lại DNNN, thoái vốn Nhà nước tại doanh nghiệp, đến nay, cả nước có 866 doanh nghiệp có vốn nhà nước do 49 Bộ, ngành, địa phương thực hiện vai trò đại diện chủ sở hữu phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
214 DNNN do 15 Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ là cơ quan đại diện chủ sở hữu. 652 DNNN do 34 Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương là cơ quan đại diện chủ sở hữu.
Không tính 4 ngân hàng thương mại nhà nước, tổng hợp báo cáo ngày 31/12/2024 cho biết: 815 DNNN đang quản lý tổng tài sản có giá trị trên 4,3 triệu tỷ đồng, tổng vốn chủ sở hữu là trên 1,9 triệu tỷ đồng, đóng góp cho ngân sách nhà nước trên 400 nghìn tỷ đồng/năm.
Cũng theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), DNNN có quy mô tổng tài sản và nguồn vốn chủ sở hữu thấp hơn so với khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước nhưng hiệu suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) của DNNN xu hướng tăng dần, đạt 13%, cao nhất khu vực doanh nghiệp.
Quy mô và tốc độ tăng trưởng của DNNN được đánh giá tốt, thể hiện qua tốc độ tăng trưởng doanh thu cao hơn tốc độ tăng trưởng tài sản và vốn chủ sở hữu.
Hiệu suất sinh lời trên tài sản (ROA) của DNNN năm 2024 đạt mức 6% (tỷ lệ này ở khối doanh nghiệp FDI khoảng 4% và khối doanh nghiệp tư nhân là khoảng 1%).
Trình tự phức tạp, thủ tục rườm rà 'bó' DNNN
Bên cạnh các kết quả đạt được nêu trên, DNNN đang đối mặt với nhiều hạn chế, thách thức, khiến cho DNNN vẫn trong tình trạng chưa tương xứng với tiềm năng. Đáng tiếc thực trạng đó do chính cơ chế tạo ra.
Trong đó, nguồn lực về vốn, tài sản của DNNN chưa được khơi thông do quy định về phân công, phân cấp thẩm quyền quyết định đầu tư chưa trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp đối với các quyết định đầu tư lớn, các quyết định mang tính rủi ro.
Việc đầu tư trở lại của Nhà nước cho doanh nghiệp còn hạn chế và chưa kịp thời do phạm vi đầu tư vốn bị bó hẹp, trình tự, thủ tục còn rườm rà, phức tạp, bà Nguyễn Thu Thủy - Phó Cục trưởng, Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho hay.
Bị bó hẹp, gần đây DNNN không thực hiện các dự án đầu tư mới. Không có dự án mới dẫn đến năng lực và khả năng cạnh tranh không theo kịp xu hướng phát triển nói chung, không cạnh tranh được với các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực tại khu vực và quốc tế. Cũng vì thế, đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội trong một số ngành, lĩnh vực chưa đạt yêu cầu đặt ra.
Tính chủ động, cạnh tranh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của DNNN còn hạn chế, cũng bởi thủ tục ra quyết định của DNNN còn phức tạp dẫn đến mất cơ hội đầu tư, kinh doanh.
Đối với một số nội dung, DNNN phải chờ ý kiến chấp thuận hoặc phê duyệt của cơ quan đại diện chủ sở hữu và các cơ quan có liên quan, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện các dự án đầu tư, sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
DNNN đang cần gì?
Để đạt được và duy trì được tốc độ tăng trưởng “2 con số” trong giai đoạn 2026 - 2030 và trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030; trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi phải có những cải cách và biện pháp thúc đẩy tăng trưởng đột phá đối với DNNN.
“Để hoàn thành sứ mệnh lịch sử quan trọng lớn lao ấy, phải thấy rõ DNNN cần gì và cần làm gì”, ông Đặng Huy Đông, Nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính), Chủ tịch Viện Quy hoạch và Phát triển phát biểu.
Theo ông, với quy mô lớn hơn của nền kinh tế và sự trỗi dậy mạnh mẽ của các tập đoàn tư nhân theo Nghị quyết 68 của Trung ương, các tập đoàn kinh tế nhà nước không có cách gì khác ngoài việc tiếp tục nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng trưởng cả về sức mạnh tài chính và sức mạnh kinh doanh để duy trì và đảm đương vai trò, sứ mệnh là công cụ điều tiết, giải quyết những khuyết tật của kinh tế thị trường và dẫn dắt tiên phong trong đột phá công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi kép (xanh và số).
Trong bối cảnh đó, DNNN cần một môi trường kinh doanh lành mạnh, khuôn khổ pháp lý minh bạch, dễ làm, dễ hiểu, không rủi ro công vụ, ông Đông nhấn mạnh.
Và DNNN phải được hoạt động theo cơ chế thị trường, lấy hiệu quả kinh tế làm tiêu chí đánh giá chủ yếu; tự chủ, tự chịu trách nhiệm. DNNN được cạnh tranh bình đẳng với doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác theo quy định của pháp luật.
Cũng theo ông Đông, trong quá trình đánh giá hiệu quả đầu tư kinh doanh của DNNN cần tách bạch nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh hàng hóa dịch vụ thông thường của doanh nghiệp với nhiệm vụ cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích do Nhà nước kiểm soát, điều tiết giá. Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, giám sát, kiểm tra đối với hoạt động của DNNN.
Và cũng phải chấp nhận đầu tư mạo hiểm, thử nghiệm có kiểm soát - sandbox - chấp nhận rủi ro, vì thực tế trong kinh doanh có thắng có thua, không có doanh nghiệp nào trên đời kinh doanh chỉ toàn thắng.
Thực tiễn đòi hỏi phải đổi mới cơ chế để DNNN huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Và cần ban hành cơ chế mới về quản lý DNNN phải sao cho hạn chế tối đa việc can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động quản lý điều hành của doanh nghiệp.
Ông Nguyễn Tất Thái - Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo, thống kê - ổn định tiền tệ, tài chính (NHNN) kiến nghị: Các cơ quan thẩm quyền sớm ban hành văn bản cụ thể hóa Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15) để thực sự trao quyền tự chủ nhiều hơn cho doanh nghiệp và người đại diện vốn nhà nước tại doanh nghiệp (kể cả quyết định kinh doanh, phê duyệt dự án, chế độ tài chính, tiền lương); cụ thể hóa các quyền, trách nhiệm, cũng như tiêu chuẩn, chính sách đối với người đại diện phần vốn nhà nước theo Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp, để vừa đảm bảo thu hút nhân tài, khuyến khích sự sáng tạo nhưng cũng là cơ sở kiểm tra, giám sát, đánh giá hiệu quả…
Ông Thái cũng kiến nghị xoá bỏ hiện tượng "việc anh anh làm, việc tôi tôi làm” và sự thiếu đồng bộ và thống nhất giữa các bộ ngành hiện nay.
