Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo các cơ quan Đảng, Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ban, ngành Trung ương; các nhà khoa học, chuyên gia, đại diện trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan báo chí. Gần 300 đại biểu tham dự trực tiếp, cùng gần 200 tham luận được gửi tới ban tổ chức.
Không thể đạt mục tiêu mới bằng động lực cũ
Phát biểu khai mạc và đề dẫn, ông Lê Quốc Minh - Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nhấn mạnh hội thảo là diễn đàn kết nối giữa lý luận, thực tiễn, nghiên cứu khoa học và hoạch định chính sách, nhằm nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi mới và tìm kiếm giải pháp cho giai đoạn phát triển mới.
Theo ông Lê Quốc Minh, 40 năm Đổi mới đã tạo nên những thành tựu có ý nghĩa lịch sử, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao, hội nhập quốc tế sâu rộng, đời sống nhân dân được cải thiện và vị thế quốc tế ngày càng được nâng cao.
Tuy nhiên, bối cảnh mới đặt ra yêu cầu phải đổi mới mô hình phát triển. Những lợi thế truyền thống như lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và mở rộng quy mô sản xuất đang dần thu hẹp, trong khi khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, kinh doanh và quản trị.
“Không thể đạt được những mục tiêu phát triển mới bằng những động lực cũ”, ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh, đồng thời cho rằng Việt Nam cần chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, tài nguyên và lao động sang dựa trên năng suất, tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Theo đó, những vấn đề cần được tập trung giải quyết gồm nâng cao chất lượng tăng trưởng, năng suất lao động, hiệu quả sử dụng đất đai và vốn; tăng cường liên kết giữa các khu vực kinh tế; nâng cao sức lan tỏa của khu vực FDI; đồng thời phát huy các động lực tăng trưởng mới như kinh tế số, kinh tế xanh, trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo.
Tăng trưởng cao nhưng cần chuyển sang chiều sâu
Trình bày tham luận tại hội thảo, GS.TS Ngô Thắng Lợi - Giảng viên cao cấp của Đại học Kinh tế Quốc dân cho biết, nhìn nhận phát triển kinh tế không chỉ là tăng trưởng mà là quá trình biến đổi toàn diện, trong đó mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng cuộc sống và phúc lợi của con người.
Theo ông, sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đạt những kết quả đáng ghi nhận. Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân khoảng 6,4%/năm, đưa quy mô nền kinh tế từ khoảng 6,7 tỷ USD năm 1990 lên hơn 500 tỷ USD. Thu nhập bình quân đầu người cũng tăng mạnh, giúp Việt Nam chuyển từ nhóm nước thu nhập thấp lên nhóm thu nhập trung bình cao.
Các chỉ số về phát triển con người và công bằng xã hội cũng có những cải thiện tích cực. Đây là những tiền đề quan trọng để Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, GS.TS Ngô Thắng Lợi cho rằng mô hình tăng trưởng hiện nay đang bộc lộ những điểm nghẽn. Tăng trưởng có xu hướng chậm lại, trong khi nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào vốn đầu tư và các yếu tố truyền thống.
Khu vực FDI đóng góp lớn vào xuất khẩu nhưng mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Trong khi đó, khu vực kinh tế tư nhân trong nước vẫn chủ yếu là doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ, năng lực công nghệ, quản trị và tham gia chuỗi giá trị còn hạn chế.
Những vấn đề này cho thấy Việt Nam cần chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, lấy năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực làm động lực chủ yếu.
Từ góc nhìn về khát vọng quốc gia thu nhập cao, GS.TS Nguyễn Trọng Hoài, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi Việt Nam phải giải quyết căn bản bài toán năng suất.
Theo phân tích của nhóm nghiên cứu, tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) của Việt Nam vẫn thấp so với nhiều quốc gia đang phát triển và các nền kinh tế mới nổi. Trong khi đó, dư địa tăng năng suất từ chuyển dịch cơ cấu lao động đang thu hẹp.
Xuất khẩu của Việt Nam tăng nhanh trong hai thập niên qua nhưng giá trị gia tăng tạo ra trong nước còn thấp. Liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa chưa tương xứng với quy mô đầu tư nước ngoài, khiến tác động lan tỏa về công nghệ và năng lực quản trị còn hạn chế.
GS.TS Nguyễn Trọng Hoài cho rằng nếu tiếp tục mô hình tăng trưởng cũ, mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao sẽ gặp nhiều thách thức. Ngược lại, nếu thực hiện cải cách mạnh mẽ, tập trung xử lý các điểm nghẽn về năng suất, công nghệ và năng lực doanh nghiệp, Việt Nam có khả năng đạt mục tiêu này trong khoảng năm 2045-2047.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là chuyển từ mô hình “1i”, chủ yếu dựa vào đầu tư, sang mô hình “3i”, gồm Investment - Infusion - Innovation, tức đầu tư, lan tỏa công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, Việt Nam cần nâng cao nội lực của doanh nghiệp trong nước, thúc đẩy chuyển giao và lan tỏa công nghệ từ khu vực FDI, đồng thời đưa doanh nghiệp Việt Nam lên những nấc thang có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Bên cạnh sản xuất hàng hóa, Việt Nam còn nhiều dư địa phát triển xuất khẩu dịch vụ. Cùng với đó, mô hình phát triển mới cần bảo đảm tính bao trùm, tạo cơ hội để các nhóm dân cư tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển, thích ứng với xu hướng già hóa dân số và những thay đổi của thị trường lao động.
Khoa học - công nghệ và nhân lực chất lượng cao là then chốt
Một nội dung được nhiều đại biểu nhấn mạnh là vai trò của khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Tiến sĩ Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, cho rằng trong mô hình phát triển hiện đại, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo phải thẩm thấu vào mọi ngành, lĩnh vực.
Ông đặt vấn đề về vai trò của các trường đại học hàng đầu trong đào tạo nhân tài, đồng thời cho rằng cần có cơ chế hiệu quả để thương mại hóa kết quả nghiên cứu, tăng cường kết nối giữa nhà nước, nhà khoa học, nhà trường và doanh nghiệp.
Các cơ sở giáo dục đại học không chỉ đào tạo nguồn nhân lực mà cần trở thành trung tâm nghiên cứu, sáng tạo và tư vấn chính sách, chủ động đề xuất những giải pháp mang tính đột phá về thể chế và phát triển.
Trong khuôn khổ hội thảo, Đại học Kinh tế Quốc dân và Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh cũng ký kết Thỏa thuận hợp tác nghiên cứu và tư vấn chính sách công. Hai bên sẽ phối hợp triển khai các đề tài nghiên cứu, xây dựng báo cáo thường niên, tóm tắt chính sách phản ứng nhanh và chia sẻ nguồn lực về dữ liệu, công nghệ AI và mạng lưới chuyên gia.
Phát biểu tổng kết và bế mạc, PGS.TS Phạm Minh Tuấn - Phó Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, cho biết hội thảo nhận được gần 200 tham luận, thể hiện tâm huyết và trách nhiệm của các nhà khoa học, chuyên gia và những người hoạt động thực tiễn.
Các tham luận tập trung luận giải nhiều vấn đề nền tảng, từ cơ sở lý luận và thực tiễn của mô hình phát triển, mối quan hệ giữa độc lập, tự chủ với hội nhập quốc tế, đến vai trò của con người, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, đổi mới thể chế và quản trị quốc gia.
Một trong những nội dung được thống nhất là đổi mới mô hình phát triển không chỉ là điều chỉnh mô hình tăng trưởng kinh tế mà phải là quá trình tái thiết đồng bộ hệ sinh thái phát triển đất nước, gồm kinh tế, xã hội, văn hóa - con người, môi trường, quốc phòng - an ninh, đối ngoại và quản trị quốc gia.
Theo PGS.TS Phạm Minh Tuấn, những kết quả của hội thảo sẽ tiếp tục được nghiên cứu, chắt lọc để phục vụ công tác nghiên cứu, tư vấn chính sách và góp phần triển khai Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam.
Mục tiêu xuyên suốt là xây dựng mô hình phát triển tự cường, hội nhập, toàn diện, lấy con người làm trung tâm, khoa học - công nghệ làm động lực và quản trị hiện đại làm bệ phóng, qua đó tạo nền tảng để Việt Nam bước vào kỷ nguyên phát triển mới với năng lực cạnh tranh, sức chống chịu và khát vọng vươn lên mạnh mẽ hơn.
