Quyết định về gói vay bồi thường trị giá 140 tỷ euro cho Ukraine, được bảo đảm bằng các tài sản bị phong tỏa của Nga tại châu Âu, đang bị trì hoãn.
Điều này đặt ra những thách thức lớn cho một quốc gia đang trong thời chiến, đồng thời khiến các bên phải tìm kiếm giải pháp thay thế để đáp ứng các nhu cầu chi tiêu ngân sách.
Liên minh Châu Âu (EU) đã quyết định hoãn việc phê duyệt gói vay bồi thường 140 tỷ euro cho Ukraine, vốn được bảo đảm bằng tài sản bị phong tỏa của Nga, đến hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo EU vào tháng 12.
Quyết định này được đưa ra tại cuộc họp Hội đồng Châu Âu ngày 23 tháng 10, do Bỉ từ chối ủng hộ việc sử dụng tài sản bị phong tỏa của Ngân hàng Trung ương Nga, phần lớn nằm tại Bỉ trong kho lưu ký của Euroclear Bank, để cấp vốn cho Ukraine.
Kế hoạch về gói vay bồi thường cho Ukraine đã trở thành chủ đề thảo luận sôi nổi trong Ủy ban Châu Âu và giữa các nhà lãnh đạo EU trong nửa cuối năm 2025.
Đề xuất này được Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen đưa ra. Theo kế hoạch, khoản vay 140 tỷ euro sẽ được bảo đảm bằng tài sản Nga bị phong tỏa, và chỉ được hoàn trả khi Nga chi trả tiền bồi thường.
Quan điểm của Bỉ không bất ngờ
Lập trường của Bỉ không phải là điều bất ngờ. Ngay từ đầu tháng 10, Brussels đã tuyên bố không đồng ý với kế hoạch này nếu thiếu các đảm bảo pháp lý và sự chia sẻ rủi ro đầy đủ giữa các quốc gia thành viên EU.
Trước thềm cuộc họp Hội đồng Châu Âu, Thủ tướng Bỉ Bart De Wever nhấn mạnh rằng ông cần sự rõ ràng về mặt pháp lý và trách nhiệm chung từ các thành viên EU khác trước khi hành động.
Ông bày tỏ lo ngại rằng nếu chỉ Bỉ đơn phương hỗ trợ, Nga có thể trả đũa bằng cách tịch thu tài sản của các ngân hàng phương Tây hoặc các công ty thuộc sở hữu châu Âu tại Nga, gây thiệt hại lớn cho một quốc gia nhỏ như Bỉ.
Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen đã phản hồi rằng EU không tịch thu tài sản mà chỉ sử dụng số dư tiền mặt để cấp khoản vay cho Ukraine, với điều kiện Ukraine sẽ hoàn trả khoản vay nếu Nga chi trả bồi thường.
Tuy nhiên, Thủ tướng De Wever vẫn kiên quyết yêu cầu một đánh giá pháp lý chi tiết, cho biết ông chưa thấy cơ sở pháp lý rõ ràng cho quyết định này.
Tài sản bị phong tỏa đã hỗ trợ Ukraine
Ngoài gói vay bồi thường, Ukraine hiện đang nhận được khoản vay từ sáng kiến ERA Loans, trị giá 50 tỷ USD (tương đương 45 tỷ euro), được tài trợ từ doanh thu tương lai của các tài sản bị phong tỏa.
Phó Chánh Văn phòng Tổng thống Ukraine Iryna Mudra cho biết quyết định về ERA đã được thông qua từ năm ngoái. Theo sáng kiến này, các nhà lãnh đạo G7 và EU đã thống nhất cơ chế cung cấp khoản vay 50 tỷ USD cho Ukraine, với nguồn hoàn trả từ doanh thu trong tương lai của các tài sản bị phong tỏa.
Số tiền từ khoản vay ERA hiện được sử dụng để hỗ trợ tái thiết và quốc phòng của Ukraine. Riêng trong năm 2025, dự kiến 6 tỷ euro từ chương trình này sẽ được phân bổ cho lĩnh vực an ninh và quốc phòng.
Ukraine cũng đang nỗ lực nâng cao lợi suất từ các tài sản bị phong tỏa. Bà Mudra cho biết các tài sản này hiện được giữ trong các khoản tiền gửi ngắn hạn với lợi suất thấp, khoảng 1% mỗi năm. Tuy nhiên, có cơ hội đầu tư dài hạn với lợi suất cao hơn, lên tới 7%.
Việc chuyển các tài sản từ Euroclear sang các trái phiếu dài hạn đặc biệt sẽ giúp tăng lợi suất hiệu quả từ mức 3 tỷ USD hiện tại lên khoảng 20 tỷ USD mỗi năm, đảm bảo mọi nguồn lực đều phục vụ lợi ích của Ukraine.
Về gói vay bồi thường, khoản tiền này dự kiến được sử dụng cho ngân sách năm tới và có thể sẵn sàng từ tháng 4 năm 2026 nếu không gặp thêm trở ngại trong quá trình phê duyệt.
Tuy nhiên, mục đích cụ thể của khoản vay vẫn chưa được xác định. Kyiv mong muốn phân bổ 100 tỷ USD cho nhu cầu quân sự, nhưng các nguồn tin thân cận với cuộc đàm phán cho biết còn quá sớm để xác định các hạng mục chi tiêu khi chưa có quyết định chính trị.
Một nguồn tin từ chính phủ Ukraine nhấn mạnh rằng EU cần đạt được sự đồng thuận nội bộ trước khi thảo luận về việc phân bổ khoản vay.
Pháp, Đức và Ý, những quốc gia ủng hộ tài trợ cho Ukraine bằng tài sản bị phong tỏa, đề xuất sử dụng phần lớn khoản vay để hỗ trợ ngành công nghiệp quốc phòng nội khối EU thay vì chi tiêu ra nước ngoài.
Hiện tại, phần lớn các quốc gia thành viên EU ủng hộ việc cung cấp khoản vay cho Ukraine, trong khi Bỉ là quốc gia duy nhất kiên quyết phản đối.
Khủng hoảng hay chỉ là quá trình làm việc?
Các nguồn tin từ cả Ukraine và EU cho biết quá trình chuẩn bị cho gói vay bồi thường không diễn ra suôn sẻ, nhưng chưa đến mức báo động.
Một đại diện từ khối tài chính Ukraine nhận định rằng sự chậm trễ này gây thất vọng, nhưng không phải là thảm họa. Ông nhấn mạnh rằng khoản vay này rất quan trọng cho sự tồn tại của Ukraine, nhưng vẫn lạc quan về kết quả tích cực trong tương lai.
Phía EU cũng không quá lo ngại. Một nhà ngoại giao phương Tây cho biết có thể đạt được tiến triển tích cực về khoản vay trước cuộc họp Hội đồng Châu Âu vào tháng 12.
Một yếu tố khác là quy trình gia hạn các biện pháp trừng phạt, bao gồm phong tỏa tài sản, hiện phải được thực hiện thủ công mỗi sáu tháng. Nếu các biện pháp này không được gia hạn, Nga có thể khởi kiện tài chính để đòi lại các khoản tiền bị phong tỏa, đặt Bỉ vào thế rủi ro.
Việc phong tỏa tài sản vô thời hạn sẽ giảm nguy cơ này và khuyến khích các thành viên EU ủng hộ khoản vay được bảo đảm bằng tài sản Nga.
Gói vay bồi thường và ổn định tài chính vĩ mô
Các chuyên gia từ nhóm phân tích ICU cho rằng nếu gói vay bồi thường được thông qua, Ukraine sẽ được đảm bảo đáp ứng đầy đủ nhu cầu tài chính, ngay cả trong trường hợp xung đột kéo dài. Ngân hàng Quốc gia Ukraine sẽ có thể duy trì kiểm soát hoàn toàn đối với thị trường ngoại hối và tỷ giá trong vài năm tới.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng tài sản Nga ban đầu được dự kiến để tài trợ cho quá trình tái thiết sau chiến tranh của Ukraine. Trong bối cảnh thiếu nguồn tài trợ thay thế, Ukraine và EU không còn lựa chọn nào khác ngoài việc sử dụng các tài sản này.
Việc thông qua khoản vay cũng có thể cho phép Ngân hàng Quốc gia Ukraine giảm lãi suất cơ bản mạnh mẽ hơn, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế. Nhóm ICU dự báo lãi suất cơ bản có thể giảm xuống 14,5% vào cuối năm nay, từ mức 15,5% hiện tại, và sẽ giảm đáng kể hơn vào năm tới nếu gói vay được phê duyệt.
Tầm quan trọng của gói vay bồi thường, có thể được sử dụng toàn bộ để chi tiêu ngân sách, là không thể xem nhẹ. Chủ tịch Ủy ban Ngân sách Quốc hội Ukraine Roksolana Pidlasa từng gọi đây là “Kế hoạch A” để Ukraine tồn tại. Tuy nhiên, hiện tại, Ukraine vẫn chưa có “Kế hoạch B” thay thế.
