Nhưng với anh Đặng Văn Hậu, người nghệ nhân đã dành hơn 20 năm để “thổi hồn” vào những cục bột, tò he còn là một di sản cần được kế thừa và làm mới không gian nghệ thuật đương đại.
Từ cục bột tuổi thơ đến 'phòng thí nghiệm' đặc biệt
Sinh ra tại làng Xuân La - cái nôi của nghề tò he, tuổi thơ của Đặng Văn Hậu là những ngày dài ngồi xem ông bà, cô bác nhào bột, rồi lớn lên với đôi bàn tay nhuốm màu phẩm nhuộm. Hậu đến với nghề ban đầu để mưu sinh, nối dài cái nghiệp của cha ông. Thế nhưng, sau những ngày tháng gắn bó cùng tò he, đặc biệt là qua những mùa lễ truyền thống, anh dần nhận ra giá trị bất hủ của nghệ thuật làm tò he trong đời sống tinh thần của người Việt.
Với nghệ nhân Hậu, mỗi con tò he không đơn thuần là một món hàng, đó là nhịp cầu nối giữa quá khứ với hiện tại. Tình yêu nghề trong Hậu không bùng cháy ồn ào mà thấm đẫm, bền bỉ qua năm tháng, biến một người thợ lành nghề thành một nghệ nhân mang khao khát “giữ lửa” để loại hình nghệ thuật này sống mãi trong tiềm thức bao thế hệ Việt. “Dần dần, tôi hiểu rằng tò he không chỉ là một nghề, mà là một phần văn hóa dân gian của người Việt, của Hà Nội và của làng Xuân La. Tình yêu nghề cứ ngấm dần như thế”, nghệ nhân Hậu chia sẻ.
Nỗi trăn trở lớn nhất của người thợ Xuân La bao năm nay là vòng đời ngắn ngủi, mong manh của tò he. Tò he truyền thống nặn từ bột gạo, dù tinh xảo đến đâu cũng chỉ trụ được vài ngày trước khi khô nứt hay mốc xanh vì độ ẩm. Chứng kiến những tác phẩm dồn cả tâm huyết cứ thế lụi tàn theo thời gian, Đặng Văn Hậu không khỏi xót xa. Anh tự đặt mình vào một cuộc đua phải “giải mã” bằng được chất liệu để kéo dài tuổi thọ cho di sản.
Bước ngoặt đến vào năm 2012, từ một sự quan sát ngẫu nhiên với hộp bánh để quên trong tủ lạnh nhưng không hỏng, Đặng Văn Hậu đã tìm ra câu trả lời cho bài toán khó ấy: cải tiến chất liệu. Anh bắt đầu nghiên cứu phương thức ứng dụng các phụ gia an toàn nhằm kéo dài tuổi thọ cho bột nặn.
Sau nhiều năm bền bỉ thử nghiệm cách bảo quản giúp bột gạo để được lâu hơn, nghệ nhân Đặng Văn Hậu đã tìm ra giải pháp tối ưu hóa chất liệu dựa trên các nguyên lý của công nghệ thực phẩm. Cốt lõi của sáng kiến này nằm ở việc ứng dụng các hoạt chất an toàn giúp ngăn chặn nguy cơ nấm mốc, đồng thời duy trì độ dẻo và các đặc tính vật lý tự nhiên của bột gạo.
Sự cải tiến này giúp tò he không chỉ giữ được độ dẻo mướt, màu sắc tươi mới mà còn có khả năng “kháng” lại sự khắc nghiệt của thời gian. Minh chứng rõ nhất là những tác phẩm được anh thực hiện từ năm 2014 đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị thẩm mỹ. Cũng trong năm này, những nỗ lực, cống hiến của anh đã được công nhận với danh hiệu Nghệ nhân trẻ.
Sáng kiến này không chỉ là một bước tiến về kỹ thuật chất liệu, mà còn phản ánh tư duy cầu thị của người nghệ nhân khi biết mượn sức mạnh của khoa học hiện đại để bảo vệ các giá trị truyền thống. Anh bày tỏ: “Tôi muốn tò he phải có một đời sống dài hơn, để người ta không chỉ mua để chơi mà còn mua để trân trọng và lưu giữ”.
Mang tò he ra phố để “lắng nghe” thị trường
Nếu sự thay đổi về chất liệu giúp tò he vượt qua được thời gian, thì với nghệ nhân Đặng Văn Hậu, việc tiếp cận thị trường chính là yếu tố giúp con giống bột thắng được sự lãng quên. "Nghề tò he có một đặc điểm rất riêng, đó là nghệ nhân tiếp xúc trực tiếp với khách hàng rất nhiều", anh chiêm nghiệm.
Đặng Văn Hậu không chọn cách đóng cửa làm nghề. Anh mang sạp tò he ra giữa phố thị, đứng trước công chúng để “lắng nghe” thị trường. Chính từ những lắng nghe từng yêu cầu khắt khe hay những gợi ý ngây ngô của trẻ nhỏ, anh nhận ra tò he không thể đứng yên. Điều này đã thôi thúc người nghệ nhân chọn cho mình một lối đi song hành.
Một mặt, Hậu cần mẫn tạo ra những mẫu tò he cổ truyền, tinh xảo, mang theo cả câu chuyện về trang phục, lịch sử và nhân sinh quan của người Việt xưa. Mặt khác, anh không ngại biến tấu, sáng tạo những mẫu mã mới gần gũi với đời sống, biến tò he thành những tác phẩm mang tính ứng dụng cao, đưa con giống bột len lỏi vào các không gian giáo dục trải nghiệm và lễ hội hiện đại.
Với nghệ nhân Đặng Văn Hậu, bảo tồn không phải là giữ khư khư cái cũ, mà là làm cho cái cũ trở nên “hợp thời”. Nhờ vậy, nhiều bộ con giống dân gian như câu chuyện Thánh Gióng, Hai Bà Trưng, Đạo Mẫu mang ký ức xưa đã được lưu truyền đến ngày nay từ kỹ nghệ và sáng kiến của anh.
Khát vọng về một thế hệ kế cận
Khát vọng neo giữ nghệ thuật dân gian của Đặng Văn Hậu không dừng lại ở một sạp hàng nhỏ. Anh đang dấn thân vào một thử thách lớn hơn: Thành lập Hợp tác xã. Đây là bước chuyển mình từ một hộ kinh doanh cá thể sang một thực thể kinh tế bài bản. Anh phải học cách "vận hành" di sản bằng những khái niệm mới mẻ như quản trị, chính sách thuế và bài toán tài chính.
Thế nhưng, giữa những con số khô khan ấy, điều khiến người nghệ nhân này trăn trở hơn cả vẫn là con người. Nghề tò he không dành cho những ai muốn "hái quả ngọt" tức thì. Anh tự hỏi: Làm sao để giữ chân người trẻ?
Để hiện thực hóa giấc mơ về một đội ngũ kế cận bài bản, Đặng Văn Hậu đã mở lớp dạy nặn tò he, thu hút đông đảo học sinh từ lớp 6 đến lớp 12 tham gia. Thế nhưng, thực tế lại đặt ra một bài toán khó khi kinh tế vùng quê ngày một đi lên. Nặn con giống không còn là ưu tiên để cải thiện kinh tế gia đình, khiến sự hào hứng ban đầu của các em nhỏ dần nhường chỗ cho những mối quan tâm khác. Cuối cùng, sau những buổi học, chỉ còn lại một số ít học trò thực sự có đam mê cháy bỏng mới đủ kiên trì ở lại, trở thành những tiềm năng hiếm hoi tiếp nối mạch nguồn văn hóa của làng Xuân La.
Trong một kỷ nguyên của “kinh tế nhanh”, nghề tò he lại đòi hỏi sự chậm rãi, tỉ mẩn và một quãng thời gian đủ dài để đôi bàn tay đạt đến độ "chín" và tâm hồn đủ tinh tế để cảm nhận sắc màu. Nhưng nhìn về tương lai, ánh mắt của anh không hề bi quan, mà rực cháy một kỳ vọng. Anh không gọi người theo nghề là thợ, anh gọi họ là những “nghệ sĩ” và “doanh nhân văn hóa”.
“Tôi mong các bạn trẻ hiểu rằng, tò he không chỉ là món đồ chơi, đó là bản sắc. Nếu đủ đam mê, bạn có thể sống tốt, thậm chí sống giàu bằng nghề này”, nghệ nhân Hậu khẳng định. Anh bày tỏ niềm hy vọng về một hệ sinh thái nơi các tổ chức xã hội và quỹ văn hóa chung tay hỗ trợ người trẻ trong giai đoạn học nghề, giúp họ yên tâm “giữ lửa”.
Đặng Văn Hậu thường nói với những học trò trẻ của mình rằng, tò he hôm nay không còn bó hẹp ở sạp hàng rong nơi cổng chợ. Nó đã bước vào những không gian văn hóa sang trọng, trở thành giáo cụ trực quan trong các hoạt động giáo dục và là đại sứ văn hóa tại các lễ hội lớn. "Nếu các bạn đủ đam mê và kiên trì, nghề sẽ không phụ người", anh tâm niệm.
Sự giao thoa giữa chất liệu truyền thống và tư duy hiện đại sẽ giúp tò he rũ bỏ lớp bụi thời gian. Một khi được quảng bá bằng ngôn ngữ của thời đại và trợ lực bởi công nghệ, món quà quê dân dã này sẽ có cơ hội được khoác lên mình diện mạo mới, trở thành một biểu tượng văn hóa sống động, biết tự kể câu chuyện của mình và đồng hành cùng dân tộc bước vào tương lai.
