Nhận diện điểm nghẽn và mệnh lệnh thích ứng từ thực tiễn
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, chính thức có hiệu lực từ ngày 01/10/2025, được kỳ vọng là đòn bẩy thể chế hóa Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển lĩnh vực này gắn với chuyển đổi số quốc gia. Tuy nhiên, sự vận động không ngừng của thực tiễn luôn đi nhanh hơn các khung khổ pháp lý.
Tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Lê Xuân Định đã thẳng thắn nhìn nhận một thực tế rằng, dù các quy định mới tạo ra bệ phóng quan trọng, quá trình vận hành đã lập tức bộc lộ những độ trễ và bất cập cần được tinh chỉnh ngay lập tức. Mục tiêu tối thượng của việc sửa đổi lần này không chỉ là lấp đầy các khoảng trống pháp lý, mà là đảm bảo mọi kết quả nghiên cứu không bị "nhốt" trong các ngăn kéo học thuật, mà phải được hiện thực hóa thành công nghệ, sản phẩm phục vụ xã hội.
Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, đại diện Ban soạn thảo, Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ KH&CN) Nguyễn Như Quỳnh cho biết đợt điều chỉnh pháp lý lần này sẽ can thiệp trực tiếp vào 5 trên tổng số 6 nghị định hiện hành, bao gồm các Nghị định số 262, 263, 265, 267 và 268.
Phương châm xuyên suốt của lần sửa đổi này là kiên quyết cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và linh hoạt xử lý các vướng mắc theo từng cấp độ, không nhất thiết phải cứng nhắc luật hóa mọi vấn đề phát sinh mang tính hiện tượng.
Tái cấu trúc cơ chế tài chính và tư duy chấp nhận rủi ro khoa học
Bức tranh tài chính khoa học luôn là rào cản lớn nhất khiến nhiều nhà nghiên cứu chùn bước, và đây cũng là chủ đề làm nóng nghị trường. Từ góc nhìn thực tiễn địa phương, ông Phạm Thế Hải, Phó Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Phú Thọ đã phân tích sự chồng chéo trong cách hiểu về địa vị pháp lý và cơ chế vận hành của các Quỹ phát triển KH&CN.
Giải pháp được đưa ra là một sự phân vai rạch ròi, trong đó cơ quan quản lý chuyên môn chỉ tập trung vào khâu tuyển chọn, giao nhiệm vụ và thẩm định; Quỹ đóng vai trò quản lý dòng tiền, kiểm soát giải ngân; còn tổ chức chủ trì được trao toàn quyền và chịu trách nhiệm cao nhất về việc thực thi nhiệm vụ.
Đồng thời, bài toán ngân sách cho các Quỹ thuộc nhóm "cơ quan khác ở Trung ương" cũng được PGS.TS. Phạm Minh Quân từ Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam kiến nghị cần được làm rõ ngay từ khâu lập dự toán.
Sâu xa hơn những vướng mắc về đấu thầu hay thanh quyết toán, đại diện Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam đã chạm đến một trong những rào cản lớn nhất về mặt nhận thức đối với nhà quản lý: Tư duy e ngại thất bại.
Trong nghiên cứu khoa học, đặc biệt là phát triển công nghệ lõi, việc không đạt được kết quả như dự kiến ban đầu không thể bị đánh đồng với sự lãng phí ngân sách. Việc đánh giá hiệu quả của một nhiệm vụ nghiên cứu cần có độ trễ nhất định để công nghệ có thời gian hoàn thiện, thích ứng và bám rễ vào đời sống thực tiễn. Đòi hỏi tính ứng dụng ngay lập tức khi nhiệm vụ vừa nghiệm thu là một cái nhìn thiếu toàn diện về bản chất của đổi mới sáng tạo.
Cởi trói thủ tục, giải phóng sức sáng tạo cho nhân lực và doanh nghiệp
Song hành cùng nguồn lực tài chính, bài toán nhân lực cũng được đặt lên bàn cân với những tranh luận đa chiều xoay quanh quy định về chức danh KH&CN. Các chuyên gia từ Trường Đại học Luật, ĐHQGHN, tiêu biểu là PGS.TS. Bùi Thắng và PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, đều nhấn mạnh sự cần thiết phải rạch ròi giữa chức danh khoa học với hệ thống ngạch bậc viên chức hành chính.
Chức danh KH&CN phải là tấm gương phản chiếu đúng năng lực, sự cống hiến và là công cụ đắc lực để Nhà nước trải thảm đỏ thu hút nhân tài đặc biệt. Tiếp thu góc nhìn này, đại diện Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ KH&CN) khẳng định đang rà soát kỹ lưỡng để tránh tình trạng "áo mặc chật", đồng thời thiết kế cơ chế chuyển tiếp êm ái nhằm bảo vệ quyền lợi tối đa cho những người đang cống hiến trong ngành.
Sự quyết liệt trong việc kiến tạo hành lang pháp lý mới còn thể hiện rõ qua hàng loạt việc loại bỏ các "giấy phép con" và rào cản vô hình. Nhằm mở rộng sân chơi cho các tổ chức thực sự có năng lực, dự thảo đề xuất xóa bỏ quy định cứng nhắc buộc tổ chức chủ trì phải có ít nhất 3 nhiệm vụ trong 5 năm. Đồng thời, cơ quan quản lý cũng siết chặt kỷ cương, kiên quyết nói không với cơ chế xin gia hạn thời gian 6 tháng một cách tràn lan, nhằm đảm bảo tính thời sự và hiệu quả của đề tài.
Về bài toán tài sản trí tuệ, cơ chế phân bổ quyền lợi đã trở nên thông thoáng hơn bao giờ hết khi Nhà nước chấp nhận lùi lại, giao quyền sở hữu tối đa cho tổ chức, cá nhân hoặc doanh nghiệp, chỉ giữ lại quyền sở hữu đối với các nhiệm vụ an ninh quốc phòng, thiên tai cấp bách. Tuy nhiên, sự thông thoáng này đi kèm với chế tài kiểm soát chặt chẽ: Nhà nước sẽ thu hồi quyền sở hữu nếu các kết quả nghiên cứu bị đem cất tủ quá 3 năm mà không được thương mại hóa.
Đặc biệt, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo đang đứng trước cơ hội bứt phá mạnh mẽ khi dự thảo mới mạnh dạn xóa bỏ yêu cầu xin xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và loại bỏ thủ tục nộp hồ sơ dự án đầu tư nhằm bảo vệ tuyệt đối bí mật kinh doanh cho các startup.
Trọng tâm quản lý nhà nước sẽ dịch chuyển hoàn toàn sang cơ chế hậu kiểm, lấy cam kết đầu tư thực tế làm thước đo. Với lộ trình dự kiến hoàn thiện và trình Chính phủ vào tháng 10/2026, những nỗ lực tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý này không chỉ là sự phản hồi kịp thời trước tiếng nói của thực tiễn, mà còn là minh chứng rõ nét nhất cho quyết tâm kiến tạo một môi trường thực sự tự do, minh bạch và an toàn cho giới khoa học. Đó chính là nền tảng vững chắc nhất để hệ thống khoa học công nghệ nước nhà tự tin đón chào Ngày Đổi mới sáng tạo Quốc gia
