Lễ hội Tam giáp gắn với quần thể Thập Tam trại xưa, nơi ba giáp Xuân Biểu, Ngọc Hà và Hữu Tiệp kết nghĩa anh em, cùng tôn Huyền Thiên Hắc Đế làm Thành hoàng.
Cấu trúc “tam giáp hợp hội” với trật tự anh cả, anh hai, em út không chỉ là cách tổ chức nghi lễ, mà còn phản ánh tinh thần hòa hiếu, đoàn kết và cố kết cộng đồng của cư dân vùng đất này.
Hằng năm, vào ngày 19 tháng Giêng âm lịch - Lễ Đại Kỳ Phúc (ngày sinh Đức Thánh), người dân ba giáp cùng bước vào chuỗi nghi lễ truyền thống được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Các nghi thức bắt đầu từ bào sái ban thờ, chỉnh trang không gian thờ tự, tiếp đến là lễ cáo thỉnh và rước nước thiêng từ chùa Một Cột về đền Núi Sưa, sau đó thực hiện lễ tế hội đồng và rước Thánh “vi hành” qua các không gian linh thiêng trong khu vực.
Trong ngày hội, cờ hội rợp đường, tiếng nhạc lễ vang lên khắp các tuyến phố. Người dân hai bên đường chuẩn bị hương án, lễ vật trước cửa nhà để dâng lễ khi đoàn rước đi qua, tạo nên không gian văn hóa cộng đồng rộng lớn, lan tỏa từ di tích ra toàn khu dân cư.
Theo các nhà nghiên cứu, mỗi nghi lễ trong lễ hội không chỉ tái hiện truyền thống tín ngưỡng mà còn là dịp để cộng đồng nhắc nhớ cội nguồn, truyền dạy các chuẩn mực ứng xử, bồi đắp tinh thần đoàn kết và gìn giữ gia phong. Qua quá trình cùng chuẩn bị, rước lễ và tế tự, các giá trị văn hóa cộng đồng được truyền nối bền bỉ qua nhiều thế hệ.
Trải qua lịch sử, lễ hội từng có giai đoạn gián đoạn do chiến tranh nhưng mạch thờ phụng vẫn được duy trì. Từ năm 1992, người dân địa phương đã khôi phục việc tổ chức lễ hội. Đến năm 2023, chính quyền quận Ba Đình (cũ) thống nhất tổ chức lễ hội tại đền Núi Sưa với quy mô cấp quận, thể hiện sự quan tâm trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống.
Việc Lễ hội Tam giáp Xuân Biểu, Ngọc Hà, Hữu Tiệp được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận đối với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, giáo dục và đời sống cộng đồng của di sản.
Phát biểu tại buổi lễ, Chủ tịch UBND phường Ba Đình Phạm Thị Diễm nhấn mạnh, việc ghi danh là niềm tự hào của chính quyền và nhân dân địa phương, đồng thời đặt ra trách nhiệm trong việc bảo tồn đi đôi với phát huy giá trị di sản, tổ chức lễ hội văn minh, lành mạnh, bảo đảm tính nguyên gốc và vai trò chủ thể của cộng đồng để di sản tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống đương đại.
