Thực tế tại Hải Phòng, nhiều hộ gia đình khi thực hiện thủ tục cấp GCNQSDĐ lần đầu đang rơi vào tình cảnh "con gà, quả trứng". Để được cấp sổ đỏ cho phần đất cha ông để lại, họ buộc phải hoàn tất thủ tục thừa kế. Tuy nhiên, khi đến các văn phòng công chứng, người dân lại bị từ chối do thiếu các căn cứ pháp lý để xác lập văn bản khai nhận di sản.
Trước thực trạng này, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng (NN&MT) đã ban hành văn bản số 651/SNNMT-VPĐKĐĐ, kiến nghị UBND Thành phố giao Sở Tư pháp chủ trì, sớm ban hành hướng dẫn thống nhất về hồ sơ và quy trình thực hiện cho các cấp chính quyền địa phương và các tổ chức hành nghề công chứng.
Đặc biệt, Sở NN&MT nhấn mạnh cần có hình thức xác nhận thông tin phù hợp, tránh tình trạng yêu cầu người dân bổ sung những loại giấy tờ không cần thiết, gây bức xúc dư luận – điển hình như việc yêu cầu phải chụp ảnh bia mộ người đã khuất để minh chứng.
Vòng lặp pháp lý giữa các quy định
Theo quan điểm của Sở NN&MT, dù đất chưa được cấp GCN nhưng nếu người sử dụng đã mất thì quyền sử dụng đó vẫn được coi là di sản thừa kế. Do đó, việc xác lập quyền thừa kế là bước bắt buộc trước khi đăng ký biến động hoặc cấp sổ mới. Tuy nhiên, đây lại là thủ tục tư pháp thuộc thẩm quyền quản lý của ngành Tư pháp, dẫn đến sự “lệch pha” trong phối hợp thực hiện.
Dưới góc nhìn chuyên gia, Luật sư Đoàn Tăng Hải (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) đánh giá động thái của Sở NN&MT Hải Phòng là một tín hiệu rất tích cực, thể hiện tinh thần vì dân phục vụ và nỗ lực tinh gọn thủ tục hành chính.
Luật sư Hải phân tích thêm, vướng mắc này thực chất là "nỗi khó" chung của nhiều tỉnh thành. Phần lớn đất đai cấp lần đầu có nguồn gốc do ông cha để lại (theo Điều 138 Luật Đất đai 2024). Trong khi Luật Công chứng (Điều 59) yêu cầu phải có giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản mới được công chứng văn bản phân chia di sản, thì Luật Đất đai lại đang trong quá trình xác lập quyền đó cho người dân.
Đối với việc chứng thực chữ ký, Điều 25 Nghị định 23/2015/NĐ-CP xếp các trường hợp giấy tờ, văn bản có nội dung là hợp đồng, giao dịch thuộc trường hợp cấm. Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự (Điều 116 Bộ Luật Dân sự), đương nhiên là những nội dung mà một văn bản về về phân chia di sản phải có – Luật sư Hải nhấn mạnh.
Sự "vênh" nhau giữa Luật Công chứng, chứng thực và các quy định về giao dịch dân sự đã tạo ra rào cản lớn cho người dân khi thực hiện quyền hợp pháp của mình.
Để giải quyết tận gốc vấn đề, Luật sư Đoàn Tăng Hải kiến nghị Sở Tư pháp Hải Phòng nên vận dụng linh hoạt quy định tại Khoản 5, Điều 135 Luật Đất đai về nguyên tắc cấp Giấy chứng nhận. Theo đó, việc xác định các thành viên có chung quyền sử dụng đất trong hộ gia đình để ghi tên trên Giấy chứng nhận nên dựa trên sự tự thỏa thuận và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật của các thành viên đó. Đây được xem là "chìa khóa" để đơn giản hóa thủ tục, giúp người dân sớm ổn định pháp lý đất đai mà vẫn đảm bảo đúng tinh thần thượng tôn pháp luật.
