Liên tiếp những vụ việc nghệ sĩ vướng scandal, phát ngôn gây tranh cãi hay thậm chí liên quan đến vi phạm pháp luật đang khiến dư luận đặt nhiều câu hỏi về môi trường showbiz Việt hiện nay. Từ các ồn ào livestream, quảng cáo sai sự thật đến những vụ việc liên quan ma túy, không ít người lo ngại đời sống giải trí đang bị cuốn vào “văn hóa scandal”, nơi sự chú ý đôi khi được đặt cao hơn giá trị nghệ thuật.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận về vấn đề trên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng những vụ việc nghệ sĩ liên tiếp vướng scandal không chỉ là câu chuyện cá nhân của một vài người nổi tiếng, mà còn phản ánh những vấn đề đáng suy nghĩ của môi trường giải trí hiện nay.
Nghệ sĩ không thể phủi bỏ trách nhiệm xã hội
Mới đây, thông tin hai ca sĩ Long Nhật và Sơn Ngọc Minh bị bắt tạm giam để điều tra liên quan hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy gây chấn động dư luận. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, điều đáng lo không chỉ nằm ở hành vi vi phạm mà còn ở sự lệch chuẩn trong một bộ phận showbiz.
“Nghệ thuật vốn phải hướng con người tới cái đẹp, cái thiện và những giá trị nhân văn. Nhưng nếu nghệ sĩ xem sự nổi tiếng như đặc quyền, xem công chúng như công cụ, xem mạng xã hội như sân khấu vô giới hạn để gây sốc, kiếm tương tác, thì showbiz rất dễ trượt từ không gian sáng tạo thành không gian tiêu thụ thị phi”, ông nói.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, mỗi vụ việc đau lòng liên quan nghệ sĩ cần được nhìn như một tiếng chuông cảnh tỉnh. Một nền nghệ thuật lành mạnh không thể chỉ được đo bằng lượt xem, lượt thích hay doanh thu, mà còn phải được đánh giá bằng giá trị tạo ra cho xã hội và niềm tin công chúng dành cho nghệ sĩ.
Từ vụ việc của Long Nhật và Sơn Ngọc Minh, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng trách nhiệm xã hội của nghệ sĩ luôn lớn hơn phạm vi đời sống cá nhân. “Họ có người theo dõi, có khán giả yêu mến, có khả năng tác động đến cảm xúc, hành vi và lối sống của nhiều người, đặc biệt là giới trẻ. Vì vậy, trách nhiệm xã hội của nghệ sĩ luôn lớn hơn rất nhiều”, ông phân tích.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, dù kết luận cuối cùng thuộc về cơ quan tố tụng, nhưng hình ảnh nghệ sĩ liên quan đến ma túy đã gây tổn thương lớn đối với niềm tin công chúng. Ma túy không chỉ hủy hoại cá nhân, gia đình mà còn đe dọa môi trường xã hội lành mạnh, nhất là khi nó gắn với những người từng có sức ảnh hưởng tới cộng đồng.
Ông Sơn nhấn mạnh, nghệ sĩ có quyền sống đời riêng nhưng không thể vin vào đời riêng để phủi bỏ trách nhiệm công cộng. Khi đứng trên sân khấu, xuất hiện trước công chúng và hưởng lợi từ sự nổi tiếng, nghệ sĩ cũng phải chấp nhận những chuẩn mực cao hơn về hành vi. “Sự nổi tiếng không phải tấm khiên che chắn sai phạm. Trái lại, nó phải là lời nhắc nhở thường trực về tự trọng, kỷ luật và trách nhiệm”, ông nói.
Theo ông, sự bùng nổ của mạng xã hội đã tạo ra một “nền kinh tế chú ý”, nơi sự chú ý có thể quy đổi thành tiền bạc, hợp đồng quảng cáo, lời mời biểu diễn hay doanh thu livestream. Trong môi trường ấy, những nội dung gây sốc thường lan nhanh hơn các giá trị nghệ thuật thực chất. Đó cũng là lý do ngày càng nhiều nghệ sĩ lựa chọn tạo chú ý bằng scandal đời tư, phát ngôn gây tranh cãi hay livestream thị phi. “Tôi cho rằng đây là con đường rất nguy hiểm. Scandal có thể tạo ra ánh sáng nhất thời, nhưng là thứ ánh sáng lạnh, dễ thiêu rụi nhân cách và sự nghiệp”, ông nhận định.
Ông Sơn cho rằng, một nghệ sĩ chân chính thì phải đi lên bằng tài năng, lao động nghiêm túc, sáng tạo và sự tử tế. Nếu nghệ thuật bị thay thế bằng chiêu trò, nếu danh tiếng được nuôi bằng thị phi, thì người thiệt hại cuối cùng không chỉ là nghệ sĩ mà còn là môi trường văn hóa của xã hội. “Điều đáng buồn là có lúc scandal được xem như chiến lược truyền thông. Nhưng một nền công nghiệp văn hóa muốn phát triển bền vững không thể dựa trên công nghệ gây sốc”, ông nói thêm.
Ở góc nhìn khác, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng công chúng và mạng xã hội cũng đóng vai trò không nhỏ trong việc hình thành “văn hóa scandal”. Theo ông, mạng xã hội không tự tạo ra scandal, mà chính hành vi của con người trên mạng đã khuếch đại nó. Mỗi lượt chia sẻ vô thức, mỗi bình luận độc địa hay mỗi cú nhấp chuột vì tò mò đều có thể trở thành “nhiên liệu” nuôi sống thị phi.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, công chúng có quyền phê phán nghệ sĩ sai phạm, nhưng phê phán khác với miệt thị; lên án sai phạm khác với săn đuổi đời tư hay biến sự sa ngã của người khác thành trò tiêu khiển. “Một xã hội văn minh không cổ vũ sự bao che, nhưng cũng không nên lấy sự sa ngã của người khác làm món giải trí”, ông nói.
Do đó, mạng xã hội cần được nhìn như một không gian văn hóa, nơi công chúng cũng phải có “văn hóa tiêu dùng thông tin”: không chia sẻ tin chưa kiểm chứng, không thần tượng mù quáng và không cổ súy lệch chuẩn. “Khi công chúng biết quay lưng với chiêu trò và biết trân trọng giá trị thật, văn hóa scandal sẽ tự mất đất sống”, ông Sơn nhận định.
Cần cơ chế đủ mạnh để làm sạch môi trường nghệ thuật
Liên quan đến các chế tài hiện nay đối với nghệ sĩ vi phạm, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, không có vùng miễn trừ cho nghệ sĩ. Tuy nhiên, với những vi phạm liên quan đạo đức nghề nghiệp, ứng xử trên mạng xã hội hay quảng cáo sai sự thật, ông cho rằng cơ chế hiện nay vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.
“Nếu sai phạm nghiêm trọng nhưng chỉ ồn ào vài hôm rồi thôi, nếu người vi phạm nhanh chóng trở lại sân khấu như chưa từng có chuyện gì, thì tính răn đe sẽ giảm”, ông nói.
Theo ông Sơn, trong bối cảnh livestream và kinh tế người ảnh hưởng phát triển quá nhanh, cần tiếp tục cụ thể hóa các chuẩn mực ứng xử của nghệ sĩ trên không gian mạng, từ phát ngôn, quảng cáo, livestream đến cách xin lỗi công chúng hay quay lại hoạt động nghệ thuật sau sai phạm.
Vị chuyên gia văn hóa cũng bày tỏ kỳ vọng vào thế hệ nghệ sĩ trẻ hiện nay. Ông mong nghệ sĩ không chỉ đặt câu hỏi “làm thế nào để nổi tiếng?”, mà còn phải nghĩ đến việc mình để lại điều gì cho công chúng và góp phần làm đẹp xã hội ra sao.
“Một bài hát hay, một vai diễn đẹp hay một tác phẩm tử tế có thể ở lại lâu hơn rất nhiều so với một scandal ồn ào. Khi nghệ sĩ biết đặt tài năng trong khuôn khổ của văn hóa, pháp luật và trách nhiệm xã hội, showbiz Việt mới có thể trở thành một không gian sáng tạo lành mạnh, nhân văn và đáng tự hào”, ông chia sẻ.
Giữa thời đại mà sự nổi tiếng có thể được tạo ra chỉ sau một đêm, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, điều giữ nghệ sĩ đi đường dài không phải scandal hay chiêu trò, mà chính là tài năng, nhân cách và trách nhiệm với công chúng. Chỉ khi nghệ thuật được đặt trên nền tảng của văn hóa và những giá trị tử tế, showbiz Việt mới có thể phát triển lành mạnh và lấy lại niềm tin từ khán giả.
