Tiếng gọi thần linh giữa nhà rông
Trên mảnh đất đại ngàn Tây Nguyên, nhà rông từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa đặc trưng, gắn liền với đời sống tinh thần của nhiều cộng đồng dân tộc. Với người Jrai ở xã Ia Pnôn, nhà rông không đơn thuần là một công trình kiến trúc mà còn là ngôi nhà chung, nơi hội tụ sức mạnh cộng đồng, diễn ra những cuộc họp làng, sinh hoạt văn hóa, lễ hội và các nghi thức tín ngưỡng truyền thống.
Bởi vậy, mỗi nghi lễ được tổ chức tại nhà rông đều mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính với thần linh, tổ tiên mà còn là thời khắc cộng đồng cùng hướng về những điều tốt đẹp, cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng tươi tốt, mọi gia đình được ấm no, hạnh phúc.
Trong không gian linh thiêng ấy, lễ cúng nhà rông truyền thống của người Jrai được UBND xã Ia Pnôn tổ chức phục dựng tại làng Bua. Những lễ vật giản dị gồm một con gà, một bộ gan heo và ghè rượu được dân làng thành tâm chuẩn bị để dâng lên các vị thần linh.
Khi lễ vật đã đầy đủ, già Rơ Châm Trom (SN 1942) bắt đầu thực hiện nghi thức cúng. Giọng khấn trầm ấm của người già vang lên giữa nhà rông, như lời gửi gắm của cả cộng đồng đến các đấng thần linh của núi rừng, sông suối và đất trời.
Trong lời khấn, già làng kính mời các Yang về chứng giám lòng thành của dân làng, đón nhận lễ vật và cùng thưởng thức ghè rượu ngon. Ông thay mặt bà con cầu mong mọi người được mạnh khỏe, gia đình yên vui, mùa màng thuận lợi, cuộc sống ngày càng no đủ. Lời khấn cũng gửi gắm mong ước về một cộng đồng luôn yêu thương, đoàn kết, cùng nhau xây dựng buôn làng ngày càng phát triển.
Những lễ vật tuy không cầu kỳ nhưng chứa đựng tình cảm, sự thành kính và niềm tin của người dân. Qua từng lời khấn, từng nghi thức, người Jrai thể hiện mối gắn bó sâu sắc giữa con người với thiên nhiên, cộng đồng và thế giới tâm linh.
Từ lời khấn của già Trom, những giá trị văn hóa của người Jrai một lần nữa được đánh thức giữa đại ngàn. Để rồi, mái nhà rông không chỉ lưu giữ ký ức của các thế hệ đi trước mà còn tiếp tục là điểm tựa tinh thần, nơi những mạch nguồn văn hóa được trao truyền cho con cháu mai sau.
Nối dài mạch nguồn văn hóa Jrai từ mái nhà rông truyền thống
Sau khi nghi thức cúng kết thúc, tiếng cồng, tiếng chiêng lại ngân vang, hòa cùng những vòng xoang rộn rã bên mái nhà rông. Không khí buổi lễ trở nên náo nhiệt, người già, người trẻ cùng hòa mình vào nhịp điệu truyền thống, tạo nên bức tranh sinh hoạt văn hóa đậm đà bản sắc của người Jrai.
Không chỉ là âm thanh của lễ hội, tiếng cồng chiêng và những vòng xoang còn là sợi dây kết nối các thế hệ, lưu giữ ký ức về nguồn cội, phong tục, tập quán và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Vì thế, việc phục dựng một nghi lễ truyền thống không đơn thuần là tái hiện những lời khấn, lễ vật hay các nghi thức xưa, mà còn góp phần đánh thức niềm tự hào và ý thức gìn giữ bản sắc trong mỗi người dân.
Lễ cúng nhà rông tại làng Bua vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một hoạt động văn hóa thông thường. Đây là dịp để người dân cùng nhìn lại những giá trị mà cha ông đã dày công vun đắp, đồng thời ý thức rõ hơn trách nhiệm bảo tồn, trao truyền di sản cho các thế hệ mai sau.
Trong hành trình ấy, các già làng, nghệ nhân và người cao tuổi giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ là những người am hiểu phong tục, tập quán, nắm giữ tri thức dân gian và ý nghĩa của từng nghi thức truyền thống. Việc trực tiếp tham gia thực hành, hướng dẫn và truyền dạy giúp những giá trị văn hóa quý báu không chỉ nằm lại trong ký ức người già mà tiếp tục được thế hệ trẻ tiếp nhận, gìn giữ.
Phát biểu tại buổi lễ, ông Nguyễn Huệ, Chủ tịch UBND xã Ia Pnôn, nhấn mạnh: “Phục dựng nghi lễ cúng nhà rông góp phần khôi phục những giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một, tạo điều kiện để thế hệ trẻ hiểu biết, trân trọng và tiếp nối di sản quý báu của cha ông. Hoạt động này còn góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đồng thời tạo tiền đề phát triển du lịch văn hóa cộng đồng tại địa phương”.
Thời gian tới, UBND xã Ia Pnôn mong muốn các già làng, người có uy tín, nghệ nhân và toàn thể người dân tiếp tục chung tay gìn giữ, truyền dạy những phong tục, tập quán tốt đẹp; vận động con cháu tích cực bảo tồn tiếng nói, trang phục, cồng chiêng, lễ hội và các nghi lễ truyền thống của dân tộc mình.
Một mái nhà rông chỉ thực sự có sức sống khi vẫn là nơi người dân tìm về, cùng sinh hoạt, sẻ chia và gìn giữ những giá trị chung. Một nghi lễ chỉ có thể trường tồn khi lớp trẻ hiểu, trân trọng và tự nguyện tiếp nối những điều tốt đẹp mà cha ông để lại.
Khi lễ cúng khép lại, tiếng cồng chiêng vẫn ngân vang, những vòng xoang vẫn nối dài bên mái nhà chung. Âm thanh ấy không chỉ làm nên không khí hội hè mà còn như lời nhắc nhở về cội nguồn, tình yêu buôn làng và trách nhiệm gìn giữ di sản. Để qua bao đổi thay, nhà rông vẫn là nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa, nơi mạch nguồn truyền thống của người Jrai được tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác.