Từ ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trong trồng trọt, chăn nuôi đến xây dựng vùng nguyên liệu, liên kết tiêu thụ và đưa nông sản lên các nền tảng số, nhiều mô hình đang giúp người dân nâng cao giá trị sản phẩm, cải thiện thu nhập.
Tại Đắk Lắk, những chuyển biến này được thể hiện qua các chương trình, dự án hỗ trợ phát triển sản xuất gắn với chuyển giao kỹ thuật và kết nối thị trường. Thay vì chỉ hỗ trợ cây, con giống hay vật tư ban đầu, các mô hình ngày càng chú trọng giúp người dân thay đổi tư duy, tổ chức sản xuất bài bản và chủ động hơn trong tiêu thụ sản phẩm.
Từ vườn cà phê đến tư duy sản xuất theo chuỗi giá trị
Một trong những mô hình tiêu biểu là liên kết sản xuất cà phê tại xã Ea Na, tỉnh Đắk Lắk, với sự tham gia của 71 hộ đồng bào dân tộc thiểu số trên diện tích 69 ha.
Thông qua mô hình, người dân được hỗ trợ vật tư, chuyển giao kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch và bảo quản cà phê theo tiêu chuẩn VietGAP, hướng tới hình thành vùng sản xuất an toàn, có chất lượng đồng đều.
Dự án có tổng kinh phí hơn 3,896 tỷ đồng, trong đó ngân sách nhà nước hỗ trợ hơn 1,981 tỷ đồng; người dân đối ứng khoảng 1,876 tỷ đồng bằng công lao động và đơn vị chủ trì liên kết đóng góp hơn 38 triệu đồng.
Riêng năm 2025, đã có 71 hộ tham gia được cấp 151 tấn phân bón, gồm phân NPK và phân vi sinh phục vụ chăm sóc vườn cây. Người dân được hỗ trợ 50% giá trị phân bón, thuốc bảo vệ thực vật theo yêu cầu kỹ thuật, đồng thời được hướng dẫn sử dụng vật tư đúng quy trình.
Điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ nằm ở nguồn vật tư được hỗ trợ mà còn ở cách thức chuyển giao kỹ thuật. Thông qua các lớp tập huấn và hướng dẫn trực tiếp tại địa bàn, người dân được tiếp cận quy trình chăm sóc, thu hoạch, bảo quản cà phê, từng bước thay thế phương thức canh tác chủ yếu dựa vào kinh nghiệm bằng quy trình sản xuất có kiểm soát.
Từ quản lý vật tư đầu vào, chăm sóc vườn cây đến thu hoạch và bảo quản, các hộ được hướng dẫn thực hiện theo kế hoạch, bảo đảm yêu cầu của tiêu chuẩn VietGAP. Qua đó, chất lượng cà phê được chú trọng ngay từ quá trình sản xuất, thay vì chỉ tập trung vào sản lượng thu hoạch.
Đặc biệt, mô hình còn hướng đến giải quyết bài toán đầu ra. Toàn bộ sản phẩm của các hộ tham gia được cam kết bao tiêu theo hợp đồng liên kết, với giá thu mua cà phê nhân cao hơn thị trường 300 đồng/kg theo thỏa thuận. Việc có doanh nghiệp tham gia liên kết giúp người dân yên tâm đầu tư chăm sóc vườn cây, đồng thời có thêm động lực tuân thủ quy trình sản xuất.
Qua quá trình triển khai, năng suất và chất lượng cà phê bước đầu được ghi nhận cải thiện. Thu nhập bình quân của người dân dự kiến tăng hơn 10% mỗi vụ. Tuy nhiên, hiệu quả cụ thể về sản lượng, năng suất và thu nhập thực tế vẫn cần tiếp tục được đánh giá qua các vụ thu hoạch.
Không chỉ có mô hình cà phê, các dự án, tiểu dự án thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình 1719) tại Đắk Lắk cũng tập trung hỗ trợ người dân phát triển sản xuất thông qua cây, con giống, vật tư và chuyển giao kỹ thuật.
Đến nay, có 6.654 hộ, nhóm hộ được hỗ trợ, chủ yếu thông qua các mô hình chăn nuôi bò, dê sinh sản và chuyển đổi cây trồng phù hợp với điều kiện địa phương. Người dân được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, dinh dưỡng, phòng bệnh, tiêm phòng và theo dõi quá trình sinh trưởng của vật nuôi.
Cách làm này giúp nguồn hỗ trợ ban đầu từng bước trở thành tư liệu sản xuất có khả năng tạo thu nhập, thay vì chỉ mang tính hỗ trợ trước mắt. Khi nắm được kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, người dân có thể chủ động hơn trong phát triển sinh kế, từng bước tạo nguồn thu và tích lũy để tái đầu tư.
Chuyển đổi số mở rộng đầu ra, tạo sinh kế bền vững
Bên cạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất, chuyển đổi số cũng đang được đưa đến gần hơn với người dân vùng sâu, vùng xa. Tại xã Ia Lốp, các lớp tập huấn giúp cán bộ và người dân tiếp cận công nghệ, khai thác thông tin và từng bước ứng dụng vào công việc, sản xuất, đời sống.
Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, kỹ năng số không chỉ là khả năng sử dụng điện thoại thông minh hay các thiết bị công nghệ. Quan trọng hơn, đó là khả năng tiếp cận thông tin thị trường, tìm kiếm kiến thức sản xuất, sử dụng dịch vụ công trực tuyến và kết nối với những cơ hội kinh doanh mới.
Khi năng lực sản xuất được nâng lên, bài toán tiếp theo là đầu ra. Đắk Lắk đang kết hợp chuyển giao kỹ thuật với ứng dụng công nghệ số, hỗ trợ nông dân, hợp tác xã quảng bá và tiêu thụ sản phẩm qua thương mại điện tử, mạng xã hội.
Qua đó, người sản xuất có thêm kênh giới thiệu hàng hóa, tiếp cận khách hàng ngoài địa bàn và giảm sự phụ thuộc vào các phương thức tiêu thụ truyền thống.
Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) cũng góp phần thúc đẩy quá trình này thông qua chuẩn hóa chất lượng, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương. Đến nay, Đắk Lắk có 764 sản phẩm được công nhận đạt từ 3 đến 5 sao.
Việc kết hợp sản xuất theo quy trình kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và ứng dụng nền tảng số mở ra hướng phát triển mới cho nông sản địa phương. Thay vì chỉ bán sản phẩm thô, người dân và các chủ thể sản xuất có thêm cơ hội nâng cao giá trị hàng hóa, phát triển sản phẩm đặc trưng và tiếp cận những thị trường rộng lớn hơn.
Những chuyển biến trong sản xuất và sinh kế cũng được phản ánh qua kết quả giảm nghèo. Tỷ lệ hộ nghèo trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi của tỉnh giảm bình quân 3,75%/năm, từ 27,49% vào cuối năm 2021 xuống còn 12,47% vào cuối năm 2025.
Bước sang giai đoạn 2026-2030, Đắk Lắk đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân từ 2% trở lên mỗi năm; riêng tỷ lệ hộ nghèo đồng bào dân tộc thiểu số giảm từ 3% trở lên mỗi năm.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, tỉnh định hướng đẩy mạnh nâng cao nhận thức và kỹ năng số; hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt; đưa sản phẩm OCOP, nông sản và du lịch cộng đồng lên các nền tảng số. Công nghệ cũng được khuyến khích ứng dụng trong sản xuất nông, lâm nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng sản phẩm.
Song song đó, chuyển đổi số được mở rộng sang giáo dục, y tế, văn hóa và du lịch thông qua các hình thức học trực tuyến, tư vấn khám chữa bệnh từ xa và quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc trên môi trường số.
Đáng chú ý, tỉnh định hướng phát triển nguồn nhân lực số ngay tại cộng đồng, thông qua bồi dưỡng kỹ năng cho cán bộ cơ sở, đoàn viên, hội viên và người có uy tín; từng bước hình thành lực lượng "hạt nhân số" tại thôn, buôn để hướng dẫn, hỗ trợ người dân tiếp cận công nghệ.
Thực tế tại Đắk Lắk cho thấy, để khoa học công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc đưa thiết bị hay nền tảng số đến với người dân mới chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là lựa chọn công nghệ phù hợp với điều kiện sản xuất, có hướng dẫn cụ thể và gắn ứng dụng kỹ thuật với nhu cầu thị trường.
Thước đo hiệu quả không chỉ là số hộ được hỗ trợ, số lớp tập huấn hay số sản phẩm được đưa lên sàn thương mại điện tử, mà còn là khả năng giúp người dân tự chủ trong sản xuất, nâng cao giá trị hàng hóa, tìm được đầu ra ổn định và tạo dựng sinh kế bền vững. Khi công nghệ trở thành công cụ quen thuộc trong mỗi hộ gia đình, hợp tác xã và buôn làng, chuyển đổi số mới thực sự tạo ra những thay đổi lâu dài.
