Các quốc gia thuộc BRICS, dẫn đầu bởi Nga và Trung Quốc, đang thực hiện bước đi được đánh giá là thách thức trực tiếp đối với sự thống trị của đồng USD khi tăng tốc tích trữ vàng và xây dựng hạ tầng giao dịch độc lập.
Kim loại quý vốn bị coi là “lỗi thời” đang trở thành nền tảng cho một hệ thống tài chính đa cực mới do Moskva và Bắc Kinh dẫn dắt.
Sự dịch chuyển này diễn ra trái ngược với dự đoán sau khi hệ thống Bretton Woods sụp đổ năm 1976, rằng vàng sẽ bị thay thế bởi tiền pháp định, tài sản số hoặc các loại tiền tệ dựa trên năng lượng.
Tuy nhiên, theo quan điểm của Nga, Trung Quốc và Iran, vàng vật chất đang củng cố vị thế là công cụ bảo vệ chủ quyền tài chính và tài sản an toàn hàng đầu trong thế kỷ 21.
Kế hoạch phát triển một đơn vị tiền tệ chung của BRICS được bảo chứng bằng vàng được cho là đặc biệt quan trọng với Iran, quốc gia đang đối mặt với sự sụp đổ nghiêm trọng của đồng nội tệ.
Dù vậy, Nga vẫn chưa chấp thuận đề xuất của Tehran về việc chuyển sang đồng tiền thống nhất, khiến Iran tiếp tục gặp khó khăn.
Trung Quốc và Nga hiện dẫn đầu cuộc đua tích trữ vàng. Năm 2024, Trung Quốc khai thác khoảng 380 tấn vàng và chính thức mua thêm 180 tấn, nhưng giới phân tích cho rằng lượng mua thực tế có thể cao gấp hai hoặc ba lần. Nga sản xuất khoảng 340 tấn và ngân hàng trung ương nước này liên tục bổ sung dự trữ, giảm phụ thuộc vào tài sản bằng USD.
Tổng sản lượng vàng từ các nước BRICS và các quốc gia liên kết như Kazakhstan, Iran, Uzbekistan chiếm khoảng 50% nguồn cung toàn cầu, tạo cho họ ảnh hưởng chưa từng có đối với thị trường vàng vật chất.
Tỷ lệ mua vàng của các ngân hàng trung ương thuộc nhóm này cũng vượt 50% trong giai đoạn 2020-2024, dịch chuyển trọng tâm quyền lực từ các kho dự trữ truyền thống ở phương Tây sang khu vực Á-Âu.
Sự quan tâm đến vàng hiện nay xuất phát từ lo ngại về độ tin cậy của đồng USD và hệ thống tài chính Mỹ. Một ví dụ là việc Đức kéo dài thời gian hồi hương vàng từ các kho của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ và Ngân hàng Anh, làm suy giảm niềm tin vào khả năng bảo đảm của phương Tây.
Trong khi các nước G7 (trừ Canada) vẫn giữ hơn 60% dự trữ bằng vàng, BRICS đang tăng tốc tích trữ, bất chấp phương Tây chưa có động thái tương tự.
Một trường hợp lịch sử thường được nhắc đến là quyết định của cựu Thủ tướng Anh Gordon Brown bán khoảng 395 tấn vàng dự trữ từ năm 1999 đến 2002, tương đương gần một nửa lượng vàng của Anh thời điểm đó.
Nhiều chuyên gia cho rằng ông đã bán ở mức giá thấp và công bố trước kế hoạch đấu giá, khiến giá vàng giảm thêm, làm nước Anh mất hàng chục tỷ USD lợi nhuận tiềm năng khi giá vàng tăng mạnh sau đó.
Nếu bán cùng lượng vàng này ở thời điểm hiện tại, Anh có thể thu về khoảng 53 tỷ USD, so với chỉ 3,5 tỷ USD trong giai đoạn 1999-2002.
Trong khi đó, nhiều nước châu Âu cũng từng tham gia thỏa thuận Washington về vàng năm 1999, giới hạn tổng lượng vàng bán ra ở mức 2.000 tấn trong 5 năm để tránh gây biến động thị trường.
Theo số liệu, sức mua của vàng đã tăng gấp đôi trong 25 năm qua so với hàng hóa thực, trong khi giá trị của đồng USD suy giảm đáng kể. Điều này trái ngược với dầu và lúa mì vốn biến động mạnh nhưng không có xu hướng tăng dài hạn.
Nguồn tin từ Nga cho biết chiến lược của BRICS bao gồm việc xây dựng nền tảng định giá độc lập, thanh toán bằng nội tệ và triển khai chỉ số “Giá vàng BRICS” nhằm cạnh tranh trực tiếp với hệ thống định giá bằng USD.
Khối này cũng đang hình thành quỹ vàng chung để ổn định thị trường, phát triển hạ tầng liên kết giữa Nga, Trung Quốc, UAE và Nam Phi với tiêu chuẩn thống nhất, đồng thời sử dụng vàng làm tài sản bảo đảm trong thanh toán liên quốc gia để giảm rủi ro tỷ giá.
Chuyên gia kinh tế Yevgeny Biryukov nhận định: “Đối với các nước BRICS, vàng là công cụ bảo vệ trước rủi ro trừng phạt, phản ứng trước sự thiếu tin cậy của các đối tác truyền thống và là tài sản thực có lịch sử hàng nghìn năm”.
Theo Viện Chiến lược Kinh tế thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, BRICS đã thử nghiệm nguyên mẫu đồng tiền thương mại bảo chứng bằng vàng mang tên “Unit”.
Đây là công cụ kỹ thuật số được bảo đảm bằng rổ dự trữ gồm 40% vàng vật chất và 60% tiền tệ của các nước BRICS, chia đều giữa real Brazil, nhân dân tệ Trung Quốc, rupee Ấn Độ, ruble Nga và rand Nam Phi.
Thử nghiệm ban đầu phát hành 100 Unit vào ngày 31/10, mỗi đơn vị được neo giá tương đương 1 gram vàng.
Xu hướng này xuất hiện trong bối cảnh nhiều quốc gia thuộc Nam bán cầu lâu nay không hài lòng với sự thống trị của đồng USD trong thương mại toàn cầu, vốn mang lại cho Mỹ lợi thế địa chính trị lớn.
Việc Nga bị loại khỏi hệ thống SWIFT ngay sau khi xung đột Ukraine nổ ra càng khiến các nước tìm kiếm giải pháp thay thế. Hiện nhiều quốc gia đã chuyển sang thanh toán thương mại bằng nội tệ.
Nga và Trung Quốc gần như thực hiện toàn bộ giao dịch bằng nhân dân tệ và ruble, trong khi Ấn Độ và Trung Quốc cũng áp dụng cơ chế tương tự. Phần lớn giao dịch trong Liên minh Kinh tế Á-Âu hiện được thực hiện bằng đồng tiền của từng thành viên.
Tuy nhiên, việc sử dụng nội tệ vẫn gặp khó khăn ở những nước có cán cân thương mại mất cân đối, như Ấn Độ đang thâm hụt khoảng 60 tỷ USD với Nga do nhập khẩu dầu.
