Hoang mang trước vòng xoáy tội phạm mạng
Chỉ tính riêng từ đầu năm 2025 đến nay, đã phát hiện gần 1.500 vụ việc lừa đảo qua mạng, gây thiệt hại hơn 1.660 tỉ đồng, phát hiện hơn 1.500 kênh, hội nhóm quảng cáo, đánh bạc trực tuyến; hơn 1.500 kênh, hội nhóm hoạt động liên quan giao dịch tiền ảo, tiền mã hóa…Các hoạt động tấn công mạng cũng diễn ra ngày nguy hiểm hơn. Từ năm 2024 đến nay, phát hiện trên 42 triệu cảnh báo tấn công mạng, 420.000 cảnh báo phát hiện mã độc nhằm vào các hệ thống thông tin… Những con số này cho thấy, cuộc chiến chống tội phạm mạng đã vượt ra ngoài phạm vi quản lý của cơ quan chức năng mà còn cần sự tự vệ chủ động từ mỗi người dân.
Sau cú sốc mất tiền và thông tin cá nhân vì chiêu lừa "nhận thưởng" qua mạng, chị Thúy Lan, phụ huynh của một học sinh lớp 8 tại Hà Nội, không giấu được sự lo lắng. Con trai chị, cũng giống như nhiều nạn nhân khác, chỉ nhìn thấy con số 100.000 đồng tiền thưởng cùng một chiếc voucher giảm giá 200.000 khi cung cấp mã OTP và số căn cước công dân. “Cháu chỉ biết nghe theo lời hứa hấp dẫn trên mạng chứ hoàn toàn không có khái niệm gì về bảo mật hay rủi ro tài chính," chị Thúy Lan chia sẻ.
Điều đáng nói là, không chỉ riêng học sinh thiếu kiến thức tự vệ, chính các bậc phụ huynh như chị Lan cũng rơi vào tình trạng hoang mang không biết dạy và đồng hành cùng con như thế nào. "Chúng tôi chỉ biết cấm con dùng điện thoại, nhưng đó đâu phải là cách giải quyết triệt để. Chúng tôi cần một lộ trình, một chương trình bài bản để dạy con cách 'sống an toàn' trên không gian mạng, nhưng hiện tại, nhà trường gần như đang bỏ ngỏ điều này." Nỗi niềm của chị Lan là đại diện cho hàng ngàn gia đình đang mắc kẹt giữa sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và sự thiếu vắng của "vắc-xin" kiến thức tài chính trong học đường, khiến cả phụ huynh và học sinh đều cảm thấy bất lực trước vòng vây của tội phạm mạng.
Đặc biệt, Giáo sư John.A.Quelch, Giám đốc Công ty Surfin Meta, từng là Giáo sư, Phó hiệu trưởng trường Kinh doanh Harvard và là tác giả của nhiều cuốn sách về kinh tế nổi tiếng toàn cầu cũng khẳng định, giáo dục tài chính cho giới trẻ là điều cần thiết cho hạnh phúc và sự ổn định lâu dài của mỗi gia đình, cho sự thành công của quốc gia. Giáo dục tài chính không chỉ dạy chúng ta về tài chính, mà còn về tầm quan trọng của tính chính trực và sự tôn trọng lẫn nhau trong việc xây dựng một nền kinh tế dựa trên niềm tin và hợp tác hiệu quả.
Đặc biệt, hiểu biết tài chính là chìa khóa để mở cánh cửa tự chủ và an toàn tài chính trước những rủi về về lừa đảo trên không gian mạng ngày càng nhiều với các thủ đoạn ngày càng tinh vi. Khi được học giáo dục tài chính trang bị kiến thức quản lý tiền bạc, người dân biết cách lập ngân sách, kiểm soát chi tiêu, hình thành thói quen tiết kiệm, lập quỹ dự phòng để ứng phó với các tình huống bất ngờ như thất nghiệp, bệnh tật, tai nạn, qua đó, giảm nguy cơ rơi vào bẫy tín dụng đen dẫn đến mất khả năng trả nợ. Người có kiến thức tài chính sẽ dễ dàng nhận diện các mô hình lừa đảo như đa cấp tài chính hay các hình thức đầu tư cam kết lợi nhuận cao. Họ cũng biết cách đa dạng hóa danh mục đầu tư để giảm thiểu rủi ro mất trắng tài sản.
Để xây dựng nền tảng vững chắc này, việc giáo dục cần được thực hiện từ rất sớm. Theo đó, độ tuổi thiếu niên nằm trong giai đoạn đầu của vòng đời tài chính, nơi các cá nhân bắt đầu tiếp thu những kiến thức cơ bản về tiền bạc và tài chính. Giai đoạn này là tiền đề cho giai đoạn tiếp theo là giai đoạn tích lũy tài sản, khi có sự hiểu biết và kỹ năng tài chính vững chắc từ sớm, các cá nhân có thể lập kế hoạch tài chính một cách hiệu quả, đầu tư hợp lý và chuẩn bị tốt nhất cho các giai đoạn tiếp theo của cuộc đời, bao gồm giai đoạn bảo vệ tài sản và giai đoạn tiêu dùng trong hưu trí.
Trang bị kiến thức tài chính từ sớm, từ xa
Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã bắt đầu tích hợp một số nội dung về giáo dục tài chính vào các môn học như toán và giáo dục công dân, song chưa được quan tâm trở thành một môn học chính thức và được triển khai đồng bộ trên toàn quốc. Trong khi đó, tại nhiều quốc gia phát triển trên thế giới đã đưa môn giáo dục tài chính vào giảng dạy chính thức trong nhà trường. Đơn cử, tại Vương quốc Anh, giáo dục tài chính được đưa vào chương trình giảng dạy từ cấp tiểu học đến trung học, các bài học được thiết kế phù hợp với từng độ tuổi; Hàn Quốc cũng đưa môn học này vào chương trình học với nội dung chi tiết về quản lí tiền bạc, đầu tư, tín dụng và bảo hiểm, học sinh được sử dụng công nghệ trong quá trình học như mô phỏng thị trường chứng khoán và trò chơi giáo dục để giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm tài chính phức tạp.
Các quốc gia phát triển đã coi đây là kỹ năng thiết yếu thì với Việt Nam - một nước đang phát triển, hội nhập sâu và thúc đẩy chuyển đổi số - việc này càng cần thiết và cấp bách. Theo các chuyên gia, tích hợp giáo dục tài chính vào chương trình học chính thức có nghĩa là đưa các nội dung về tài chính cá nhân, tiết kiệm, đầu tư, quản lý ngân sách, tín dụng… vào các môn học hoặc xây dựng một môn học riêng trong hệ thống giáo dục chính quy. Điều này giúp học sinh được tiếp cận với kiến thức tài chính từ sớm, phát triển kỹ năng quản lý tiền bạc một cách bài bản và thực tế. Trường học có thể mở môn học chuyên sâu về tài chính với nội dung phù hợp từng độ tuổi khác nhau. Đối với bậc tiểu học sẽ dạy các khái niệm cơ bản về tiền tệ, tiết kiệm, chi tiêu.
Đối với trung học cơ sở và trung học phổ thông cần bổ sung kiến thức về lập ngân sách, tiêu dùng thông minh, quản lý nợ, tiết kiệm và đầu tư. Đồng thời đưa giáo dục tài chính vào hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm thực tế: Triển khai giáo dục tài chính thông qua hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm thực tế giúp học sinh, sinh viên tiếp thu kiến thức một cách sinh động, không chỉ hiểu lý thuyết mà còn có cơ hội áp dụng vào thực tiễn.
Xuất phát từ thực tiễn trên, Công ty cổ phần Văn hóa và Giáo dục Tân Việt phối hợp với Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tổ chức tập huấn trực tuyến với các chuyên đề: Giáo dục tài chính và Văn hóa học đường. Nội dung được quan tâm nhiều nhất tại chương trình là bộ sách Giáo dục tài chính từ lớp 1 đến lớp 12, do ThS. Lê Thị Thúy Sen, Tổng Biên tập Thời báo Ngân hàng – chủ biên.
Đây là một bộ sách chuyên đề về “môn học” tài chính học đường, toàn diện tại Việt Nam, được thiết kế có hệ thống cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, phù hợp với Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và chuẩn mực về kiến thức hệ thống ngân hàng, tài chính của Việt Nam và quốc tế theo phương pháp liên môn và tương thích với nền tảng kiến thức của học sinh theo từng khối lớp.
Đề cương nội dung thực hiện bộ sách được xây dựng chặt chẽ, khoa học, tạo ra một cấu trúc kiến thức hoàn chỉnh, logic về giáo dục tài chính; phát triển và tiếp thu thành tựu, kinh nghiệm chương trình giáo dục tài chính của một số nền giáo dục tiên tiến; bảo đảm kết nối liên thông giữa các cấp học; phù hợp với đặc điểm con người, phong tục, văn hoá Việt Nam; đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế (có tham chiếu với khung đánh giá PISA về kiến thức tài chính).
Nội dung sách mỗi lớp được phân chia theo các chủ đề, trong mỗi chủ đề có các bài học với tổng thời lượng ước tính khoảng 35 tiết (tương ứng 1 tiết/tuần), thuận tiện sử dụng khi đưa vào giảng dạy. Xuyên suốt 12 lớp, mỗi bài học được thiết kế thống nhất gồm 4 cấu phần, mỗi cấu phần có chức năng riêng, là các hoạt động học thích hợp phục vụ bài học. Các ngữ liệu, hình ảnh trong mỗi bài học được chọn lọc công phu, đa dạng, tương thích với hệ thống chủ đề, phản ánh sát những vấn đề thực tiễn của cuộc sống; sách sử dụng ca dao, tục ngữ, thành ngữ, truyện ngắn, câu chuyện đời thường, tích xưa… quen thuộc để thể hiện, truyền đạt kiến thức sinh động, gần gũi, giàu tính nhân văn, đậm bản sắc truyền thống và văn hóa Việt Nam để truyền tải kiến thức tài chính gần gũi với học sinh; đảm bảo tính khoa học, phù hợp với trình độ nhận thức, đặc điểm tâm sinh lí và trải nghiệm của học sinh tại đa dạng các vùng miền.
Đánh giá về bộ sách, PGS,TS. Trương Gia Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị FPT cho hay, bộ sách Giáo dục tài chính là nỗ lực đáng quý đưa những kiến thức cơ bản về tài chính đến với các em học sinh bậc tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông. Việc rèn luyện thói quen chi tiêu tốt từ nhỏ sẽ giúp thế hệ làm chủ đất nước trong tương lai biết trân trọng giá trị lao động, hình thành hiểu biết và năng lực quản lý tài chính cá nhân và kinh tế vĩ mô - hành trang không thể thiếu của mỗi con người. Điều thú vị trong các bài học là tác giả lồng ghép những câu ca dao, tục ngữ mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam, giúp kiến thức tài chính trở nên gần gũi, dễ tiếp thu. Ông Bình cũng đánh giá cao việc nội dung sách đã giới thiệu các xu hướng công nghệ góp phần truyền thông, thúc đẩy chuyển đổi số ngành Ngân hàng tài chính mạnh mẽ hơn nữa trong kỷ nguyên mới.
Dưới góc độ kinh nghiệm quốc tế, ông Peter Verhoeven, chuyên gia tài chính quốc tế giàu kinh nghiệm, Chủ tịch Công ty Prometheus Asia Sdn.Bhd khẳng định, với kinh nghiệm giảng dạy, làm việc trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, tôi tin tưởng sâu sắc rằng giáo dục tài chính sớm là vô cùng cần thiết. Cuốn sách này mang đến cho học sinh phổ thông những kiến thức dễ hiểu, thiết thực về tiền bạc và tài chính. Tôi đánh giá cao đóng góp quý báu của tác giả trong việc thúc đẩy giáo dục tài chính trong nhà trường.
Là một giáo viên có nhiều năm kinh nghiệm, cô giáo Nguyễn Thanh Trúc (phường Cầu Giấy, Hà Nội) chia sẻ, trước đây, các kiến thức về quản lý tiền bạc, rủi ro tín dụng đen hay nhận diện lừa đảo trực tuyến chỉ được lồng ghép trong một vài môn học. Điều đó không đủ để trang bị cho học sinh. Bộ sách này không chỉ cung cấp kiến thức hệ thống, khoa học mà còn được biên soạn rất thực tiễn, với ngữ liệu gần gũi. Việc có một giáo trình chính thức sẽ giúp các giáo viên có công cụ giảng dạy hiệu quả để trang bị cho các em kỹ năng sống an toàn và tự chủ tài chính ngay từ bậc phổ thông.
Từng có con là nạn nhân của hành vi lừa đảo trên mạng, anh Phan Thanh Tiến (phường Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình) cho rằng, tiếp cận bộ sách từ sớm không chỉ là vấn đề bảo vệ con cái đơn thuần, mà là một yêu cầu chiến lược của quốc gia số. Tội phạm mạng và tín dụng đen đang đe dọa trực tiếp đến sự ổn định kinh tế gia đình và trật tự xã hội. Việc giáo dục tài chính thông qua một bộ sách có hệ thống như thế này là hành động nâng cao “sức đề kháng” cộng đồng. Nó trang bị cho thế hệ trẻ năng lực tự vệ tài chính, biến các em từ những đối tượng dễ bị tổn thương thành những công dân biết cách tiếp cận công cụ tài chính an toàn.
Vừa nâng niu bộ sách Giáo dục tài chính trên tay, em Vũ Quyết Tiến (lớp 9B Trường THCS Nguyễn Thiện Thuật, xã Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên) chia sẻ, “điều khiến em bị cuốn hút ngay từ cái nhìn đầu tiên chính là phần hình ảnh minh họa vô cùng sinh động, bắt mắt và cách trình bày thông tin hết sức trực quan. Em thích nhất phần “Đấu trí tài chính” vì được trả lời các câu hỏi liên quan đến tài chính mình vừa học nên mình sẽ kiểm tra ngay và ứng dụng ngay được kiến thức vừa học trong cuộc sống hằng ngày. Nếu được nhà trường và các thầy cô dạy hướng dẫn cụ thể và chuyên sâu hơn những kiến thức trong bộ sách này trong các buổi học ngoại khóa thì mỗi giờ học đều sẽ rất thú vị và bổ ích.
