Văn hóa sở hữu trí tuệ bắt đầu từ những hành vi nhỏ
+ Thưa luật sư, khái niệm văn hóa sở hữu trí tuệ được hiểu như thế nào?
- Để giải thích một cách dễ hiểu, có thể tách khái niệm này thành hai phần: sở hữu trí tuệ và văn hóa. Sở hữu trí tuệ liên quan đến những sản phẩm do trí tuệ con người sáng tạo ra, chẳng hạn như bài hát, cuốn sách, phần mềm công nghệ, sáng chế hay nhãn hiệu. Trong khi đó, văn hóa được thể hiện qua nhận thức, thói quen và hành vi đã hình thành trong đời sống hằng ngày.
Văn hóa sở hữu trí tuệ là quá trình chuyển hóa những quy định pháp luật thành nhận thức tự giác và cách ứng xử tự nhiên của mỗi cá nhân, tổ chức trong xã hội.
+ Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, theo luật sư, những hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ nào đang phổ biến trong giới trẻ hiện nay?
- Các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ trong giới trẻ diễn ra khá phổ biến trên môi trường mạng và môi trường số.
Trước hết là vi phạm bản quyền hình ảnh, âm nhạc và video trên các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube… Một số bạn trẻ cắt ghép phim truyền hình, video hoặc nội dung livestream của người khác thành những clip ngắn rồi đăng tải lên kênh cá nhân để thu hút lượt xem, kiếm doanh thu quảng cáo hoặc gắn đường dẫn tiếp thị liên kết mà không xin phép. Một hành vi khác là sử dụng nhạc nền cho video ngắn mà không quan tâm tác phẩm đã được cấp phép sử dụng hay chưa, đặc biệt là trong trường hợp khai thác thương mại.
Bên cạnh đó, việc sử dụng phần mềm không có bản quyền cũng khá phổ biến. Một số người dùng các bản phần mềm crack thay vì mua giấy phép chính thức, kể cả với những công cụ văn phòng, hệ điều hành hay phần mềm thiết kế chuyên nghiệp.
Tình trạng chia sẻ trái phép giáo trình, tài liệu học tập, tài liệu thi và khóa học online có thu phí trong các hội nhóm kín trên Zalo hay Telegram cũng gây ảnh hưởng đến quyền lợi của tác giả, nhà xuất bản và đơn vị cung cấp nội dung.
Ranh giới nào giữa sáng tạo và xâm phạm bản quyền?
+ Theo luật sư, đâu là những nguyên nhân cốt lõi khiến tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ vẫn diễn ra phổ biến, đặc biệt trong giới trẻ?
- Theo tôi, có ba nhóm nguyên nhân chính.
Thứ nhất là sự thiếu hụt thông tin và những hạn chế trong giáo dục về sở hữu trí tuệ. Nhiều bạn trẻ vi phạm không hẳn vì cố tình làm trái, mà do chưa hiểu rõ hành vi nào được phép, hành vi nào có thể xâm phạm quyền của người khác. Khi thấy những người xung quanh thường xuyên chia sẻ nội dung không có bản quyền mà không gặp hậu quả rõ ràng, họ dễ coi đó là việc bình thường.
Thứ hai là thói quen tiêu dùng miễn phí và tâm lý tiết kiệm. Trong quá trình tiếp cận Internet và công nghệ, nhiều người đã quen với việc tải nội dung miễn phí nên hình thành suy nghĩ rằng những gì có thể tìm thấy trên mạng thì không nhất thiết phải trả tiền. Trong khi đó, khả năng tài chính của học sinh, sinh viên thường còn hạn chế. Khi phải lựa chọn giữa phần mềm chính hãng có giá cao và một bản sao không chính thức, một số người có xu hướng chọn phương án thứ hai.
Thứ ba là những khó khăn trong thực thi pháp luật. Mặc dù Việt Nam đã có hệ thống quy định về sở hữu trí tuệ, việc phát hiện và xử lý vi phạm trên môi trường số vẫn gặp nhiều trở ngại. Các trang web hoặc tài khoản vi phạm có thể nhanh chóng xóa nội dung, gây khó khăn cho quá trình xác minh.
+ Sự phát triển của AI đang mở ra nhiều khả năng sáng tạo mới, nhưng cũng gây tranh cãi về việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện mô hình và tạo ra tác phẩm. Theo luật sư, ranh giới giữa đổi mới sáng tạo và xâm phạm bản quyền trong trường hợp này được xác định như thế nào?
- Để AI có thể vẽ tranh, viết văn hay lập trình, các hệ thống này phải được huấn luyện từ lượng lớn dữ liệu, trong đó có nhiều tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả của nghệ sĩ, nhà văn và lập trình viên.
Việc sử dụng dữ liệu có thể có cơ sở hợp pháp khi đáp ứng các điều kiện áp dụng, chẳng hạn dữ liệu được cấp phép hoặc tác phẩm đã thuộc phạm vi công chúng được tự do sử dụng. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên coi mọi hoạt động thu thập dữ liệu trên Internet để huấn luyện AI đều hợp pháp. Ranh giới cụ thể còn phụ thuộc vào quy định pháp luật có liên quan và hoàn cảnh sử dụng.
Đối với sản phẩm do AI tạo ra, cần xem xét mức độ tương đồng với tác phẩm có trước và vai trò sáng tạo của con người. Nếu sử dụng AI để tạo ra sản phẩm sao chép đáng kể một tác phẩm cụ thể, hoặc cố tình mô phỏng giọng nói, hình ảnh của nghệ sĩ nhằm mục đích thương mại mà không được phép, nguy cơ xâm phạm quyền của người khác cần được xem xét nghiêm túc.
Ngược lại, AI có thể được sử dụng như một công cụ hỗ trợ sáng tạo, tương tự bút vẽ hay phần mềm chỉnh sửa ảnh. Điều quan trọng là người sử dụng phải có sự tham gia thực chất trong quá trình lựa chọn, kết hợp ý tưởng, biên tập và hoàn thiện sản phẩm.
Cũng cần phân biệt giữa việc học hỏi phong cách nghệ thuật với việc sao chép cách thể hiện cụ thể của một tác phẩm. Những vấn đề này cần được đánh giá dựa trên từng trường hợp, không thể chỉ căn cứ vào việc có sử dụng AI hay không.
Tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ là chuẩn mực đạo đức
+ Theo luật sư, cần có những giải pháp và định hướng nào để văn hóa sở hữu trí tuệ trở thành nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh công nghệ số?
- Theo tôi, trước hết cần nâng cao nhận thức thông qua giáo dục và truyền thông, giúp mọi người hiểu rằng tài sản trí tuệ cũng có giá trị kinh tế và cần được tôn trọng như những loại tài sản khác.
Thứ hai, cần xây dựng cơ chế thực thi minh bạch, công bằng và thuận tiện. Khi người dân, doanh nghiệp hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và cách thức thực hiện, đồng thời tin tưởng rằng tiền bản quyền được phân phối đúng đối tượng, họ sẽ có động lực chủ động tuân thủ thay vì chỉ thực hiện khi bị kiểm tra.
Thứ ba, cần thực thi pháp luật nghiêm minh và nhất quán, xử lý kịp thời các hành vi xâm phạm để tạo tính răn đe và xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh.
Điều quan trọng hơn cả là phải hình thành nhận thức rằng tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là chuẩn mực đạo đức và văn hóa kinh doanh. Khi doanh nghiệp coi việc sử dụng hợp pháp tác phẩm, sáng chế và nhãn hiệu là một phần trách nhiệm của mình, văn hóa sở hữu trí tuệ mới có thể phát triển bền vững.
+ Đối với giới trẻ, đâu là những hành động thiết thực nhất để chuyển từ việc biết các quy định pháp luật sang hình thành thói quen tôn trọng sở hữu trí tuệ?
- Theo tôi, điều cốt lõi là hình thành ý thức tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ ngay từ những hành động nhỏ nhất.
Trước hết, các bạn trẻ cần tạo thói quen chỉ sử dụng tác phẩm, hình ảnh, âm nhạc, video và phần mềm khi được phép hoặc đáp ứng đầy đủ điều kiện cấp phép. Việc ghi rõ nguồn và tôn trọng quyền tác giả cũng cần được thực hiện nghiêm túc, nhưng cần hiểu rằng ghi nguồn không đồng nghĩa với việc đương nhiên được phép sử dụng mọi tác phẩm.
Bên cạnh đó, người trẻ cần chủ động bảo vệ thành quả sáng tạo của mình bằng cách lưu giữ bằng chứng về quá trình sáng tạo, đăng ký quyền sở hữu trí tuệ khi đáp ứng điều kiện và sử dụng các công cụ kỹ thuật phù hợp để bảo vệ nội dung trên nền tảng số.
Cuối cùng, điều quan trọng nhất là xây dựng văn hóa sáng tạo trung thực và có trách nhiệm. Một nhà sáng tạo chuyên nghiệp không chỉ tạo ra nội dung có giá trị mà còn phải biết tôn trọng quyền của người khác. Đây là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của kinh tế số và các ngành công nghiệp sáng tạo.
+ Xin trân trọng cảm ơn luật sư.
