Từ cửa hầm, con đường dẫn vào nhà máy thủy điện kéo dài dưới mái vòm bê tông. Ánh đèn nối tiếp phản chiếu lên các mảng tường lát đá, còn tiếng bước chân vang rõ trong không gian kín. Cảm giác đầu tiên không phải sự choáng ngợp của một điểm check-in mà là quy mô của phần công trình lâu nay phần lớn du khách chỉ hình dung qua những bức ảnh chụp từ bên ngoài.
Chị Lê Thị Thanh Hằng - hướng dẫn viên tại điểm khu vực nhà máy Thuỷ điện Hoà Bình cho biết một tour thường được tổ chức theo năm điểm: hầm gian máy; Đài tưởng niệm những người hy sinh trong quá trình xây dựng; Nhà truyền thống và khu vực lưu giữ “Bức thư thế kỷ”; mặt đập với hồ chứa, thân đập đất đá hỗn hợp và hệ thống xả tràn; cuối cùng là Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đồi Ông Tượng.
“Ở hầm gian máy, tôi giới thiệu giai đoạn khởi công, quá trình xây dựng và nguyên lý vận hành của tổ máy. Các điểm sau giúp du khách hiểu công trình không chỉ bằng thông số kỹ thuật mà còn qua những câu chuyện lịch sử và con người”, chị Hằng chia sẻ.
Đi vào lòng núi tìm hiểu dòng điện sông Đà
Hầm gian máy thường là điểm được nhiều du khách chờ đợi nhất. Khác với những hạng mục có thể quan sát từ bên ngoài, khu vực đặt tám tổ máy của Nhà máy Thủy điện Hòa Bình nằm sâu trong lòng núi.
Công trình Thủy điện Hòa Bình được khởi công ngày 6/11/1979 với sự giúp đỡ của Liên Xô trước đây. Tổ máy đầu tiên hòa vào lưới điện quốc gia cuối năm 1988. Đến ngày 20/12/1994, công trình hoàn thành, sau 15 năm xây dựng.
Tám tổ máy có tổng công suất lắp đặt 1.920MW. Nước từ hồ chứa được đưa qua cửa nhận nước và hệ thống đường ống, tạo lực làm quay tua-bin. Máy phát chuyển cơ năng thành điện năng trước khi dòng điện được nâng áp và đưa lên hệ thống điện quốc gia.
Nếu chỉ tiếp cận qua những con số, người không có chuyên môn khó hình dung được quy mô và nguyên lý hoạt động của nhà máy. Nhờ sự trải nghiệm trực tiếp trong lòng núi giúp các khái niệm như tua-bin, máy phát, cửa nhận nước hay đường ống dẫn nước trở nên rõ ràng hơn.
Chị Nguyễn Thị Nga (38 tuổi, Hà Nội) cho biết điều khiến chị bất ngờ nhất là không gian vận hành rộng lớn nằm phía sau những đường hầm.
“Đứng bên ngoài, tôi không hình dung được cả một gian máy với nhiều tổ máy phát điện lại nằm sâu trong lòng núi. Khi được hướng dẫn về đường đi của dòng nước và cách tua-bin hoạt động, tôi mới hiểu rõ hơn điện từ nhà máy được tạo ra như thế nào”, chị Nga chia sẻ.
Những lớp ký ức phía sau công trình
Rời hầm gian máy, đoàn đến đài tưởng niệm những người đã mất trong quá trình xây dựng Thủy điện Hòa Bình. Công trình ghi danh 168 cán bộ, công nhân viên, trong đó có 11 chuyên gia Liên Xô.
Đây là điểm dừng tạo khoảng lặng trong chuyến đi. Đằng sau những đường hầm, tổ máy và khối bê tông đồ sộ là công sức, sự hy sinh của nhiều người trong suốt 15 năm xây dựng. Các đoàn thường tổ chức dâng hương trước khi tiếp tục hành trình.
Điểm kế tiếp là Nhà truyền thống, nơi lưu giữ hình ảnh, hiện vật và mô hình gắn với quá trình hình thành công trình. Qua tư liệu về công trường, máy móc, chuyên gia, kỹ sư và công nhân, du khách có thể phần nào hình dung điều kiện lao động trong những năm nhà máy được xây dựng.
Nằm trong khu vực này là “bức thư thế kỷ” gửi các thế hệ mai sau. Bức thư được đặt trong một khối bê tông và dự kiến mở vào ngày 1/1/2100. Nội dung hiện chưa được công bố, nhưng chính thời điểm mở thư khiến hiện vật trở thành dấu nối đặc biệt giữa thế hệ xây dựng công trình với những người sẽ tiếp nhận di sản ấy trong tương lai.
Khép lại hành trình trên cao
Sau những không gian khép kín trong lòng núi, tuyến tham quan đưa khách lên mặt đập để tìm hiểu hồ chứa nước, đập đất đá hỗn hợp và hệ thống xả tràn.
Từ đây, không gian mở ra theo hai hướng. Phía thượng lưu là mặt hồ trải dài giữa núi, phía hạ lưu là dòng sông Đà chảy qua khu vực đô thị Hòa Bình.
Đập đất đá hỗn hợp dài khoảng 640m, cao trình đỉnh đập 123m. Hệ thống xả tràn gồm các cửa xả đáy và cửa xả mặt, được vận hành theo quy trình điều tiết hồ chứa.
Ngoài nhiệm vụ phát điện, hồ chứa còn góp phần điều tiết, cắt giảm lũ cho vùng hạ du; cung cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp trong mùa khô và duy trì điều kiện giao thông đường thủy.
Sự thay đổi từ gian máy nằm sâu trong núi sang không gian rộng trên mặt đập giúp du khách hình dung đầy đủ hơn mối liên hệ giữa hồ chứa, thân đập, hệ thống xả tràn và các tổ máy phát điện.
Điểm cuối trong hành trình là Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đồi Ông Tượng, ở độ cao hơn 185m so với mực nước biển. Tượng cao 18m, hướng về phía sông Đà và công trình thủy điện.
Từ khu vực tượng đài, du khách có thể quan sát một phần quần thể nhà máy, dòng sông và không gian đô thị phía dưới. Điểm dừng còn gắn với câu chuyện Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm Hòa Bình vào tháng 8/1962 và nói về mong muốn chinh phục dòng sông Đà, biến nguồn nước thành lợi ích phục vụ đất nước.
Tuyến tham quan năm điểm cho thấy Thủy điện Hòa Bình không chỉ có giá trị của một công trình năng lượng. Trong cùng một hành trình, du khách được tiếp cận kiến thức kỹ thuật, lịch sử xây dựng, câu chuyện về người lao động và cảnh quan lòng hồ.
Do đây là nhà máy đang hoạt động và là công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia, khách tham quan không được tự ý tách đoàn hoặc đi vào khu vực cấm. Hoạt động quay phim, chụp ảnh phải thực hiện tại những vị trí được phép.
Nếu được kết nối với hoạt động tham quan lòng hồ, trải nghiệm văn hóa Mường và các dịch vụ của người dân địa phương, hành trình tại Thủy điện Hòa Bình có thể vượt khỏi khuôn khổ một chuyến xem công trình, đồng thời tạo thêm giá trị cho không gian du lịch quanh vùng hồ.
