Chỉ cần kéo một sợi dây, tinh tinh cái Yoyo có thể lấy khay dứa mà người bạn Pasa đang ăn. Nhưng nó quay lưng lại và ngồi xuống.
Đây là một tình huống được ghi nhận trong nghiên cứu tại Khu bảo tồn tinh tinh đảo Ngamba, Uganda. Công trình do nhóm khoa học quốc tế thực hiện và công bố trên tạp chí Evolution & Human Behavior.
Để xác định mức độ thân thiết giữa các cá thể, nhóm dành 800 giờ quan sát 26 con tinh tinh. Những hành vi như chải lông cho nhau, ở gần, tiếp xúc cơ thể và ăn cùng nhau được dùng làm căn cứ đánh giá.
Yoyo và Pasa là một trong những đôi bạn thân tại khu bảo tồn. Cả hai được giải cứu từ tự nhiên và đưa đến đây từ nhỏ. Chúng thường nghỉ ngơi cùng nhau, chải lông và chia sẻ thức ăn.
Trong thí nghiệm, hai con tinh tinh được bố trí ở hai phòng riêng, có thể nhìn và nghe thấy nhau nhưng không thể tiếp xúc trực tiếp. Một bên có khay dứa, bên còn lại có sợi dây nối với khay. Khi một con đang ăn, con kia có thể kéo dây để giành lấy thức ăn.
Kết quả cho thấy tinh tinh lấy thức ăn trong 61% số lượt khi đối diện với bạn thân, so với 70% khi đối diện với cá thể ít thân thiết hơn. Dù vẫn giành đồ ăn của bạn trong hơn một nửa số lượt, chúng có xu hướng kiềm chế hơn tùy vào mối quan hệ.
Trong các buổi tập không có cá thể khác, tinh tinh luôn kéo dây lấy dứa. Điều này cho thấy việc chúng không kéo dây trong một số lượt thí nghiệm không phải vì chưa biết sử dụng thiết bị.
Phản ứng của những con bị mất thức ăn cũng khác nhau. Chúng có thể đập tay xuống đất, la hét hoặc gãi người để thể hiện sự khó chịu. Đáng chú ý, phản ứng thường mạnh hơn khi lần đầu bị bạn thân lấy thức ăn. Nhóm nghiên cứu cho rằng chúng có thể kỳ vọng được bạn đối xử tốt hơn.
Khi thí nghiệm lặp lại, phản ứng tiêu cực với bạn thân giảm dần, trong khi mức độ khó chịu với cá thể ít thân thiết vẫn tương tự trước đó.
Tuy nhiên, các nhà khoa học chưa thể kết luận đây là biểu hiện của sự tha thứ. Tinh tinh có thể kiềm chế phản ứng để duy trì quan hệ, hoặc đơn giản là không còn kỳ vọng nhiều như ban đầu.
Theo nhóm nghiên cứu, phát hiện này cho thấy quan hệ xã hội có ảnh hưởng đến cách tinh tinh đối xử với nhau, qua đó cung cấp thêm manh mối về nguồn gốc tiến hóa của tình bạn và đạo đức ở con người.
