Theo truyền thuyết thời đại Hùng Vương, tại cánh đồng Đồng Lú thuộc làng Minh Nông xưa (nay là phường Việt Trì), Vua Hùng đã về đây, trực tiếp chỉ dẫn Nhân dân cách trồng lúa nước, mở đầu cho nghề nông - nền tảng của nền văn minh lúa nước Việt Nam.
Hình ảnh vị vua khai sáng, cúi mình xuống ruộng đồng, gieo những mầm lúa đầu tiên không chỉ là câu chuyện dân gian, mà còn là biểu tượng cao đẹp của tinh thần “lấy dân làm gốc”, của sự gắn bó mật thiết giữa người đứng đầu quốc gia với đời sống Nhân dân. Từ bao đời nay, người dân phường Việt Trì vẫn lưu truyền câu chuyện ấy với niềm tự hào và lòng biết ơn sâu sắc.
Tương truyền rằng, vào đầu xuân, Vua lập đàn tế Thần Nông bên cánh đồng Đồng Lú, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, rồi mở đầu vụ cấy.
Sau khi triều đại Hùng Vương kết thúc, Nhân dân làng Lú vẫn tiếp tục duy trì tín ngưỡng thờ Thần Nông, tổ chức lễ cầu mùa và tái hiện tích Vua Hùng về dạy dân cấy lúa vào các dịp đầu năm và đầu vụ.
Qua thời gian, những nghi thức này trở thành nếp sinh hoạt văn hóa cộng đồng giàu ý nghĩa, thể hiện lòng tri ân đối với công lao dựng nước, mở nghề của các Vua Hùng.
Trước năm 1945, lễ hội là sinh hoạt văn hóa thường niên nổi tiếng khắp vùng Hạc Trì. Trải qua biến thiên của lịch sử, lễ hội có thời gian gián đoạn.
Sau 18 năm gián đoạn, từ năm 2018 lễ hội đã chính thức được khôi phục và duy trì tổ chức thường niên cho đến nay. Sự trở lại của lễ hội không chỉ khôi phục một nghi lễ cổ truyền, mà còn khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng.
Lễ hội “Vua Hùng dạy dân cấy lúa” không chỉ là hoạt động văn hóa truyền thống, mà còn là biểu tượng sinh động của tinh thần lao động cần cù, sáng tạo - phẩm chất làm nên sức mạnh Việt Nam suốt chiều dài lịch sử.
Từ hạt lúa trên cánh đồng quê, từ giọt mồ hôi người nông dân thuở khai sơ đã hình thành nên nền tảng bền vững cho sự tồn tại và phát triển của dân tộc.
Việc tổ chức lễ hội năm 2026 còn mang ý nghĩa quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể; từng bước hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận lễ hội là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đồng thời xây dựng không gian lễ hội trở thành điểm nhấn văn hóa, du lịch đặc sắc của phường Việt Trì, gắn kết với “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” di sản đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
