Quần thể 5 cây thị cổ nằm rải rác trong khuôn viên gia đình ông Lê Thanh Hà (67 tuổi), trú xóm Đông Thịnh 2, xã Đông Lộc (Nghệ An) từ lâu đã trở thành điểm nhấn đặc biệt của vùng quê này. Không chỉ tạo bóng mát quanh năm, những cây cổ thụ còn mang trong mình giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái hiếm có.
Cả 5 cây đều có kích thước đồ sộ, cao khoảng 40m, tán lá sum sê. Gốc cây có đường kính gần 4m, phải từ 8-10 người ôm mới xuể. Trải qua hàng trăm năm, phần thân cây đã rêu phong, nhuốm màu thời gian với lớp vỏ cây xù xì, u sần.
Điều đặc biệt là phần lớn thân cây đã rỗng ruột, chỉ còn lớp vỏ bên ngoài nhưng vẫn đứng vững, xanh tốt lạ thường. Trên thân và cành, nhiều loài thực vật ký sinh bám vào, phủ lớp rêu phong cổ kính, tạo nên vẻ đẹp trầm mặc.
Không chỉ có giá trị sinh học, vườn thị còn gắn với nhiều câu chuyện lịch sử. Người dân địa phương truyền lại rằng, nơi đây từng là điểm buộc voi của vua Quang Trung trong thời kỳ hội quân trước khi tiến ra Bắc, đại phá quân Thanh năm 1789. Bên cạnh đó, trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, khu vườn thị cũng được sử dụng làm căn cứ cách mạng.
Cũng theo ông Hà, năm 1968-1972, những cây thị trở thành nơi tránh bom đạn của gia đình ông. Ông chia sẻ: “Vì ở đây có trận địa tên lửa nên bom đạn rất ác liệt. Ông bà nội tôi đã nghiên cứu, khoét lỗ, đào hầm trú ẩn dưới gốc cây thị. Hầm rộng khoảng 3m2, chạy ra vào thoải mái, tôi vẫn thường ngủ, học bài dưới căn hầm này. Cách đây ít năm, gia đình đã lấp những căn hầm dưới gốc thị để tránh cây bị chết”.
Năm 2011, các cơ quan chức năng cùng nhiều nhà khoa học đã về khảo sát, tổ chức hội thảo khoa học ngay tại khu vườn. Từ việc lấy mẫu vỏ, cành và các phần của cây để nghiên cứu, họ xác định quần thể 5 cây thị này có tuổi đời gần 700 năm. Cũng trong năm đó, 5 cây thị cổ thụ trong vườn nhà ông Lê Thanh Hà được công nhận là Cây di sản Việt Nam.
Từ khi những cây thị trong vườn được công nhận là Cây di sản Việt Nam, ông Hà càng ý thức hơn về việc bảo vệ cây. Vì thế, dù có nhiều người tìm đến trả hàng tỷ đồng để mua một cây thị nhưng ông nhất quyết không bán. Với ông, 5 cây thị là tài sản vô giá vì đó là những chứng nhân lịch sử.
Dù trải qua nhiều thế kỷ, phải hứng chịu những trận bão, hạn hán nhưng những cây thị cổ vẫn xanh tươi. Hàng năm, những gốc cây thị cổ thụ vẫn ra hoa, kết quả đều đặn. Hương thơm của quả thị bay ngát cả một vùng.
Nhằm tạo cảnh quan cho khu vườn, gia đình ông Hà đã bê tông hóa những lối đi ra vườn. Đồng thời, ông còn trồng thêm một số loại cây để khu vườn thêm sinh động, xanh tươi. Là người trực tiếp quản lý, bảo tồn 5 cây thị di sản Việt Nam, ông Hà chỉ mong cây mãi xanh tốt, cho quả, trở thành những tài sản vô giá lưu truyền muôn đời sau.
