Robot và AI đang tái định hình kinh tế Trung Quốc

Trong khi giới công nghệ Mỹ kỳ vọng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ chữa khỏi ung thư hoặc xóa bỏ đói nghèo, Trung Quốc lại đặt mục tiêu thực tế hơn: sản xuất những chiếc máy giặt tốt hơn.

Dù tham vọng dài hạn về AI không thua kém các tập đoàn lớn của Mỹ, ưu tiên trước mắt của Bắc Kinh là củng cố vị thế “công xưởng thế giới” trong nhiều thập kỷ tới. Khi chi phí lao động tăng cao và các biện pháp áp thuế từ nước ngoài ngày càng siết chặt, vị thế này không còn là điều chắc chắn.

Cuộc chuyển đổi đang diễn ra mạnh mẽ trên khắp đất nước, với hàng loạt doanh nghiệp được bơm hàng tỷ USD từ chính phủ và khu vực tư nhân để phát triển công nghệ.

Mọi công đoạn sản xuất và xuất khẩu hàng hóa đều thay đổi sâu sắc. Một nhà thiết kế thời trang cho biết nhờ AI, thời gian làm mẫu quần áo giảm hơn 70%.

Tại các vùng nội địa, máy giặt được sản xuất dưới sự điều khiển của “bộ não nhà máy” AI. Ở một trong những cảng lớn nhất, container di chuyển trên xe tải tự lái gần như không có bóng dáng công nhân, trong khi lịch trình cảng được AI quản lý hoàn toàn.

Các lãnh đạo doanh nghiệp ví nhà máy tương lai như một cơ thể sống, có khả năng tự suy nghĩ và hành động độc lập, vượt xa các công đoạn được lập trình sẵn ở nhà máy tự động hóa truyền thống. Điều này mở đường cho mô hình “nhà máy tối” - nơi sản xuất diễn ra liên tục 24 giờ mà không cần bật đèn.

Những tiến bộ này xuất hiện đúng lúc lãnh đạo Trung Quốc lo ngại nguy cơ mất vị thế công xưởng thế giới. Dân số đang thu hẹp, người trẻ không còn mặn mà với việc làm nhà máy, trong khi làn sóng phản đối hàng hóa Trung Quốc tại nhiều quốc gia ngày càng mạnh.

Cùng lúc, Mỹ cam kết đưa hàng triệu việc làm sản xuất trở lại thông qua chính sách thuế quan áp lên hàng Trung Quốc.

AI trở thành giải pháp quan trọng giúp Trung Quốc đối phó thách thức, bằng cách sản xuất và vận chuyển hàng hóa nhanh hơn, rẻ hơn và cần ít lao động hơn.

Trong khi nhiều nơi trên thế giới nghi ngờ tốc độ thay đổi của AI, Trung Quốc không chờ đợi: nước này muốn triển khai ngay công nghệ sẵn có để củng cố lợi thế.

“Chỉ bằng cách chủ động đón nhận thay đổi, chúng ta mới bất bại trong cuộc cách mạng này”, ông Hồ Vượng Minh, Chủ tịch một tập đoàn thép lớn, chia sẻ. Đơn vị niêm yết tại Thượng Hải của tập đoàn - Baosteel đã tìm ra 125 ứng dụng AI tính đến cuối năm ngoái và đặt mục tiêu đạt 1.000 ứng dụng.

Robot công nghiệp bùng nổ

Năm ngoái, Trung Quốc lắp đặt 295.000 robot công nghiệp, gấp gần chín lần Mỹ và nhiều hơn tổng số robot mà phần còn lại của thế giới lắp đặt cùng kỳ, theo Liên đoàn Robot Quốc tế. Tổng số robot đang hoạt động tại Trung Quốc đã vượt mốc hai triệu chiếc trong năm 2024, đứng đầu thế giới.

Trong số 131 nhà máy và khu công nghiệp được Diễn đàn Kinh tế Thế giới công nhận nhờ nâng cao năng suất bằng công nghệ tiên tiến như AI, có 45 cơ sở nằm ở Trung Quốc đại lục, trong khi Mỹ chỉ có ba.

Tại “nhà máy tối” của Baosteel ở Thượng Hải, chỉ còn ba nhân viên vận hành ngồi theo dõi hàng chục màn hình cập nhật dữ liệu thời gian thực. Nhờ AI, tần suất can thiệp của con người giảm từ ba phút/lần xuống còn 30 phút/lần.

Với Chủ tịch Tập Cận Bình, nhà máy mạnh chính là nền tảng cho nền kinh tế vững chắc, từ đó củng cố sức mạnh quốc gia khi Trung Quốc cạnh tranh ảnh hưởng toàn cầu với Mỹ. Ngành sản xuất hiện đóng góp khoảng một phần tư giá trị gia tăng GDP của Trung Quốc, cao hơn nhiều so với mức trung bình thế giới.

Một rủi ro là AI có thể cắt giảm việc làm nhiều hơn dự kiến, dẫn đến tình trạng thất nghiệp lớn. Tuy nhiên, lãnh đạo Trung Quốc kỳ vọng dân số giảm khoảng 200 triệu người trong ba thập kỷ tới sẽ bù đắp lượng lao động bị thay thế, giúp năng suất tăng mà không làm gia tăng thất nghiệp.

“Việc đón nhận AI là nhiệm vụ bắt buộc, không phải lựa chọn”, Thứ trưởng Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc Trương Vân Minh nhấn mạnh.

Khi bắt đầu mở cửa kinh tế cuối thập niên 1970, Trung Quốc sở hữu nguồn lao động giá rẻ dồi dào. Hàng triệu nông dân rời làng ra thành phố làm việc trên dây chuyền lắp ráp. Ngày nay, mức lương trung bình tại các nhà máy Trung Quốc đã cao hơn nhiều so với Ấn Độ và một số nước khác.

Người trẻ Trung Quốc không còn mặn mà với công việc nhà máy. Bắc Kinh từng công bố tình trạng thiếu hụt lao động lành nghề ở các ngành sản xuất chủ lực có thể lên tới 30 triệu người trong năm nay.

AI không giải quyết được hết khó khăn kinh tế của Trung Quốc. Ở những lĩnh vực công nghệ AI tiên tiến và chip bán dẫn, nước này vẫn còn khoảng cách với Mỹ. Nhiều doanh nghiệp Mỹ như Amazon và Walmart cũng đang đẩy mạnh tự động hóa tương tự doanh nghiệp Trung Quốc.

Lợi thế từ quy mô và tốc độ

Lợi thế của Trung Quốc nằm ở quy mô tham vọng, không chỉ ở các trung tâm công nghệ mà còn ở những thành phố nội địa như Kinh Châu (tỉnh Hồ Bắc) với năm triệu dân bên sông Trường Giang.

Nơi đây là cơ sở sản xuất lớn của Midea - một trong những nhà sản xuất đồ gia dụng lớn nhất thế giới, cạnh tranh trực tiếp với Whirlpool và LG.

Gần một thập kỷ trước, Midea đã thể hiện quyết tâm tự động hóa khi thâu tóm Kuka - hãng robot hàng đầu Đức. Hiện nay, robot Kuka tại nhà máy máy giặt Kinh Châu hoạt động dưới sự điều phối của “bộ não nhà máy” AI mà Midea phát triển, đóng vai trò như hệ thần kinh trung ương quản lý hầu hết hoạt động trong nhà máy.

Bộ não số này điều khiển 14 tác tử ảo giao tiếp với nhau để tìm ra cách thực hiện nhiệm vụ tối ưu, sau đó truyền lệnh xuống robot và máy móc. Đây là bước tiến để Midea tự động hóa toàn diện quy trình sản xuất.

“Chỉ cần đưa toàn bộ dữ liệu vào, AI sẽ tự tìm ra giải pháp”, ông Tây Vĩ, Giám đốc Trung tâm Đổi mới Robot hình người của Midea, chia sẻ. Tốt nghiệp tiến sĩ tại Đại học Maryland và từng sống nhiều năm ở Thung lũng Silicon, ông Tây Vĩ đã trở về Trung Quốc để phát triển robot tiên tiến cho tập đoàn.

Tại Kinh Châu, robot hình người mang linh kiện đến trạm kiểm tra ba chiều. Nếu phát hiện lỗi, hệ thống AI sẽ tự động tìm cách khắc phục.

Khi dây chuyền lắp ráp nhiều mẫu máy sấy khác nhau, bộ não nhà máy nhận diện chính xác từng mẫu để robot thực hiện đúng thao tác, mang lại sự linh hoạt gần như con người và nâng cao năng suất.

Những công nhân còn lại được trang bị kính thông minh hỗ trợ AI, phát hiện lỗi sản phẩm chỉ trong 30 giây thay vì 15 phút như trước. Nhờ công nghệ, doanh thu bình quân trên mỗi nhân viên của Midea đã tăng gần 40% từ năm 2015 đến 2024.

Vai trò của Huawei và các doanh nghiệp khác

Bên cạnh DeepSeek, tập đoàn công nghệ Huawei dù chịu lệnh trừng phạt từ Mỹ vẫn là trung tâm của nỗ lực AI quốc gia. Huawei đã ra mắt mô hình ngôn ngữ lớn Pangu (lấy cảm hứng từ nhân vật thần thoại sáng tạo thế giới) cùng nhiều dịch vụ AI dành riêng cho nhà máy.

Kỹ sư Huawei đang làm việc trực tiếp với Tập đoàn Xi măng Conch tại Ngô Hồ (tỉnh An Huy). Đối mặt với tình trạng dư thừa xi măng, Conch muốn vượt lên đối thủ nhờ áp dụng AI nhanh chóng, đặc biệt trong sản xuất clinker - nguyên liệu chính của xi măng.

Hai bên đã phát triển công cụ AI dự đoán chính xác độ bền clinker hơn 85%, đồng thời kiểm soát tiêu thụ năng lượng tại lò nung.

Nhờ đó, mức tiêu hao than giảm 1%, tương đương gần 300.000 USD tiết kiệm mỗi năm trên một dây chuyền. Conch đặt mục tiêu giảm 2% vào cuối năm 2026, nếu áp dụng toàn công ty có thể tiết kiệm hàng chục triệu USD mỗi năm.

Cảng Thiên Tân - trung tâm logistics thông minh

Cảng Thiên Tân, một trong những cảng lớn nhất Trung Quốc, đang trở thành biểu tượng cho xu hướng tự động hóa và ứng dụng AI trong ngành vận tải biển.

Đơn vị này đã hợp tác với Huawei triển khai đội xe tải không người lái cùng hệ thống OptVerse AI Solver, cho phép tối ưu hóa hàng chục triệu biến số để lập lịch chỉ trong 10 phút, thay vì mất tới 24 giờ như trước đây.

Năm ngoái, cảng tiếp tục gây chú ý khi ra mắt PortGPT - mô hình AI có khả năng phân tích hình ảnh và video, hướng tới việc thay thế nhân viên giám sát an toàn trong tương lai. Hiện hơn 88% thiết bị container cỡ lớn tại Thiên Tân đã được tự động hóa, đưa cảng này vào nhóm tiên phong về công nghệ.

Theo số liệu từ Ngân hàng Thế giới và S&P Global, một nửa trong số 20 cảng có thời gian quay vòng tàu nhanh nhất thế giới nằm tại Trung Quốc đại lục, trong đó có Thiên Tân.

Ông Dương Kiệt Mẫn, Phó Tổng giám đốc doanh nghiệp nhà nước quản lý cảng, cho biết mức độ tự động hóa cao giúp giảm tới 60% nhân công so với cảng truyền thống. Đây cũng là lợi thế lớn của Trung Quốc khi triển khai AI, bởi nước này không có công đoàn độc lập, hạn chế tình trạng phản đối công nghệ.

Trái ngược với Trung Quốc, tại Mỹ, tự động hóa cảng từng là điểm nóng trong đàm phán hợp đồng giữa chủ cảng và công đoàn công nhân bốc xếp.

Thỏa thuận đạt được trong năm nay giữa Hiệp hội Công nhân Bốc xếp Quốc tế và các hãng tàu quy định không xây dựng cảng hoàn toàn tự động ít nhất đến cuối năm 2030, đồng thời cấm sử dụng AI cho các công việc văn phòng.

Một đoạn video giới thiệu tại cảng Thiên Tân kết thúc bằng tuyên ngôn đầy tự tin: “Chúng tôi chính là tương lai”.