Kết quả nghiên cứu được Trường Đại học Y tế công cộng công bố ngày 29/9 tại Hà Nội, trong Hội thảo về hiệu quả ban đầu của quy định cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.
Nhóm nghiên cứu khảo sát 2.462 sinh viên, quan sát 126 cửa hàng bán lẻ và phỏng vấn sâu 24 người.
Kết quả cho thấy 3,3% sinh viên 18-24 tuổi được khảo sát sử dụng thuốc lá điện tử, thấp hơn đáng kể so với mức 7,3-13,2% trong các khảo sát trước đây.
Tỷ lệ sử dụng thuốc lá nung nóng cũng ở mức thấp, 0,8%.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Thảo, đại diện nhóm nghiên cứu, nhận định đây là những tín hiệu tích cực ban đầu sau khi quy định cấm có hiệu lực. Tuy nhiên, bà lưu ý kết quả không đồng nghĩa việc sử dụng và tiếp cận các sản phẩm này đã được loại bỏ hoàn toàn.
Người dùng giảm, người bán chuyển lên mạng
Không chỉ tỷ lệ sử dụng giảm, mức độ tiếp xúc với quảng cáo và tiếp thị các sản phẩm thuốc lá mới cũng thấp hơn trước.
Khoảng 38,1% sinh viên cho biết từng nhìn thấy quảng cáo thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng trong 30 ngày trước khảo sát. Có 32,9% nhận được lời mời dùng thử hoặc khuyến mại.
Trong khi đó, các nghiên cứu trước đây ghi nhận tỷ lệ sinh viên phơi nhiễm với quảng cáo thuốc lá điện tử khoảng 73% năm 2020 và 67% năm 2024.
Tuy nhiên, ở phía cung, nghiên cứu cho thấy hoạt động kinh doanh đang có dấu hiệu dịch chuyển sang môi trường trực tuyến.
Nhưng 44 cửa hàng, chiếm 34,9%, chuyển sang bán trực tuyến. Chỉ một cửa hàng tiếp tục bán cả trực tiếp và online.
Như vậy, việc bán công khai tại các điểm kinh doanh có xu hướng giảm, nhưng một bộ phận hoạt động kinh doanh đang chuyển sang môi trường mạng, nơi việc phát hiện và giám sát khó khăn hơn.
Đây cũng là thách thức được các chuyên gia đặc biệt lưu ý sau khi quy định cấm có hiệu lực.
Theo quy định hiện hành, Việt Nam đã cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng từ đầu năm 2025. Nghị định 90/2026 của Chính phủ quy định người sử dụng các sản phẩm này có thể bị phạt 3-5 triệu đồng và buộc tiêu hủy tang vật. Cá nhân, tổ chức chứa chấp người khác sử dụng tại địa điểm do mình quản lý có thể bị phạt 5-10 triệu đồng.
Việc cấm được đưa ra trong bối cảnh thuốc lá thế hệ mới gia tăng sử dụng ở giới trẻ và ghi nhận nhiều trường hợp liên quan đến ngộ độc.
Thách thức nằm ở những “đường vòng” trên mạng
Bà Đoàn Thu Huyền, Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids, cho biết quản lý thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng là vấn đề nhiều quốc gia đang phải đối mặt.
Năm 2024, có 133 quốc gia áp dụng quy định đối với các sản phẩm thuốc lá mới. Trong đó, 42 quốc gia cấm bán và 91 quốc gia áp dụng ít nhất một biện pháp quản lý, như cấm sử dụng tại nơi công cộng, cảnh báo sức khỏe, hạn chế quảng cáo, quy định độ tuổi tối thiểu hoặc cấm hương vị.
Theo bà Huyền, kinh nghiệm quốc tế cho thấy sau khi quy định được ban hành, thách thức lớn nằm ở khả năng tổ chức thực thi và giám sát.
Sản phẩm và phương thức kinh doanh thay đổi nhanh, nguồn cung có thể đi qua biên giới, trong khi hoạt động mua bán chuyển sang thương mại điện tử, mạng xã hội, livestream, nhóm kín và các ứng dụng nhắn tin.
Singapore là một ví dụ. Nước này cấm thuốc lá điện tử và các sản phẩm thuốc lá mới, đồng thời phối hợp nhiều cơ quan để kiểm soát nguồn cung và xử lý vi phạm cả trên thị trường trực tiếp lẫn môi trường số. Riêng quý II/2025, hơn 2.000 tin đăng vi phạm đã bị gỡ bỏ, gấp 5 lần quý trước.
Tại Lào, lệnh cấm toàn diện nhập khẩu, phân phối, bán và sử dụng thuốc lá điện tử cùng các sản phẩm liên quan được áp dụng từ năm 2021. Trong chương trình thí điểm tại Luang Prabang từ tháng 7 đến tháng 12/2024, Bộ Y tế Lào phối hợp WHO và Meta xác định, báo cáo và gỡ bỏ các trang, nhóm bán thuốc lá điện tử trên Facebook và Instagram.
Từ những kinh nghiệm này, bà Huyền cho rằng Việt Nam cần kiểm soát nguồn cung từ nhập khẩu, vận chuyển đến phân phối, đồng thời xác định rõ cơ quan đầu mối và chế tài phù hợp với từng hành vi.
“Phạm vi quản lý cần bao quát toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất, nhập khẩu, vận chuyển, phân phối đến tàng trữ và sử dụng”, bà nói.
Ảnh: Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy
“Việc thực thi cũng cần được duy trì thường xuyên, thay vì chỉ tập trung vào các đợt cao điểm”, bà Huyền đề xuất.
Kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy lệnh cấm đi kèm thực thi có thể tạo ra thay đổi về mức độ sử dụng và tiếp xúc với thuốc lá điện tử trong nhóm sinh viên. Tuy nhiên, sự dịch chuyển của hoạt động kinh doanh từ cửa hàng sang môi trường trực tuyến đặt ra yêu cầu mới đối với công tác kiểm tra, giám sát và bảo vệ thanh thiếu niên khỏi nguồn cung cũng như quảng cáo các sản phẩm này.
