Đền Nhạn Tháp (hay còn gọi là đền Hồng Long) tại xã Kim Liên (tỉnh Nghệ An) có từ thời Lý, để tưởng nhớ Lý Nhật Quang (người con thứ tám của Vua Lý Thái Tổ). Ông là người có công khai cơ, lập ấp, lập nên những xóm làng trù phú ở hai bên bờ tả hữu sông Lam.
Trong đền Nhạn Tháp còn có một di tích lịch sử cấp quốc gia và là địa điểm rất linh thiêng trong đời sống văn hóa, tâm linh của người dân địa phương, đó là dấu tích của Nhạn Tháp.
Đây là công trình Phật giáo độc đáo được xây dựng vào giữa thế kỷ VII. Tương truyền, ngôi tháp cổ này có 13 tầng và được xem là ngọn tháp Phật giáo cổ nhất nước ta. Tuy nhiên, trải qua thời gian và biến cố lịch sử công trình này chỉ còn lại đế tháp.
Từ những năm 30 của thế kỷ XX, các học giả người Pháp đã đến nghiên cứu nhưng cho đến năm 1985, những bí ẩn trong lòng đất mới thực sự được phát lộ khi các nhà khảo cổ học Việt Nam cùng ngành Văn hóa tỉnh Nghệ An tổ chức khai quật chân móng Nhạn Tháp. Theo đó, mặt bằng chân tháp cạnh Nam - Bắc dài 9,6m, cạnh Đông - Tây dài 9m, phần chân tháp cao 2,3m gồm 2 bộ phận: đế cao 0,7m, bệ cao 1,6m.
Theo ông Hoàng Văn Kiểm, Giám đốc trung tâm nghiên cứu lịch sử và văn hóa địa phương (tỉnh Nghệ An), các dấu tích còn lại của Nhạn Tháp cho thấy đây là một công trình kiến trúc hết sức độc đáo. 4 cạnh của tháp được xây theo lối giật cấp, mạch không trùng khít, các viên gạch được đặt theo dạng hỗn độn. Gạch sử dụng dựng tháp có nhiều mẫu mã, kích thước, hoa văn. Dù trải qua hơn một nghìn năm nhưng đa số viên gạch đều khá nguyên vẹn, màu sắc đẹp, không bị rêu mốc dù phơi ngoài mưa nắng.
Phía bên trong các nhà khảo cổ học đã tìm viên gạch có phù điêu tượng Phật ngồi trên đài sen được cho là dùng để ốp trang trí tường tháp. Đây là điểm đến rất quan trọng của tín ngưỡng Phật giáo và những người thích tìm hiểu về văn hoá lịch sử.
Điều đặc biệt là trong quá trình khai quật, các nhà khảo cổ tìm thấy chiếc hộp bằng vàng, bên trong có khoảng 1/3 là than tro, trên bề mặt lớp than tro có hai nửa hình tròn màu trắng đục, trong và mỏng như vỏ trứng gà, đó là xá lị.
Hộp đựng xá lị được chia làm 2 phần: nắp hộp và thân hộp. Nắp hộp hình chữ nhật, ở bốn rìa cạnh của nắp hơi hõm xuống nhìn tựa như rìa mái nhà. Phần thân hộp hình chữ nhật, ở các mép cạnh được gò với kỹ thuật tinh xảo.
Báo cáo khai quật ghi: “Có lẽ đây là lần đầu tiên tìm thấy ở Việt Nam một dạng hộp như vậy. Hộp bằng vàng ròng được người thợ kim hoàn chế tạo từ phương pháp tán dập nguội, kiểu hộp này rất gần gũi với hộp đựng xá lị bằng sơn mài tìm thấy ở Miến Điện”.
Ngày 25/12/2017, hộp đựng xá lị này được công nhận là Bảo vật quốc gia. Theo Hội Kỷ lục gia Việt Nam, hộp đựng xá lị tìm thấy ở Nhạn Tháp là hộp đựng xá lị Phật duy nhất tìm thấy ở Việt Nam từ trước đến nay. Đến nay, đã hơn 1.300 năm trôi qua, nhưng chiếc hộp vẫn tỏa ánh sáng của lịch sử, nghệ thuật và đạo pháp.
Nói về di tích Nhạn Tháp, bà Phạm Thị Dịu, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Kim Liên cho biết, trong đề án phát triển du lịch, địa phương đã đưa di tích này vào tour du lịch văn hóa tâm linh. Mục đích là để giới thiệu, quảng bá đến du khách thập phương về di tích khi họ về thăm quê hương Bác Hồ và nhằm phát huy hơn nữa ý nghĩa văn hóa, lịch sử, tôn giáo của công trình này.
Tuy nhiên, vì điều kiện ngân sách còn hạn chế, địa phương mới chỉ cải tạo cảnh quan, dự kiến lắp mái che để bảo vệ dấu tích còn lại của công trình kiến trúc độc đáo này.
