Không chỉ là sinh hoạt văn hóa truyền thống, lễ hội còn tái hiện sinh động một tích xưa gắn với tinh thần thượng võ và đời sống lao động của cư dân vùng ven kinh thành.
Làng Thị Cấm, nay thuộc phường Xuân Phương, vốn có lịch sử lâu đời. Theo thần tích được lưu truyền tại đình làng, lễ hội gắn với truyền thuyết về tướng quân Phan Tây Nhạc - một vị tướng thời Hùng Vương. Khi kéo quân qua vùng này, ông đã tuyển trai tráng trong làng, luyện binh và mở cuộc thi nấu cơm để chọn người khéo léo, đảm đang lo việc hậu cần cho nghĩa quân. Từ đó, tục “thi thổi cơm” ra đời, được duy trì qua nhiều thế kỷ như một cách tưởng nhớ công lao vị tướng và nhắc nhở con cháu về truyền thống yêu nước.
Lễ hội thường diễn ra vào mùng 8 tháng Giêng âm lịch hằng năm, thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm tại đình làng Thị Cấm, nơi thờ thành hoàng. Các nghi thức rước kiệu, dâng hương, tế lễ được thực hiện theo đúng nghi thức cổ truyền, với đội tế nam quan, nữ quan trong trang phục truyền thống. Không khí linh thiêng, thành kính bao trùm không gian đình làng, mở đầu cho phần hội đầy sôi động phía sau.
Điểm đặc sắc nhất của lễ hội chính là cuộc thi thổi cơm - một màn trình diễn vừa mang tính nghi lễ, vừa đậm chất thi tài. Đại diện cho các xóm trong làng, 4 đội thi năm nay gồm những thanh niên khỏe mạnh, nhanh nhẹn. Điều làm nên sự độc đáo là cách thức nấu cơm hoàn toàn khác biệt so với thông thường.
Trước tiên, các đội phải tự tạo lửa bằng phương pháp dân gian: dùng thanh tre già cọ xát vào nhau cho đến khi bén lửa. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn, bởi chỉ cần sơ suất nhỏ là công sức coi như đổ sông đổ bể. Khi có lửa, người thi phải vừa giữ thăng bằng, vừa nấu cơm trong niêu đất nhỏ được treo trên một cần tre uốn cong. Một tay giữ cần, một tay quạt lửa, người thi phải di chuyển liên tục theo nhịp trống, trong sự reo hò cổ vũ của đám đông.
Thử thách không chỉ nằm ở kỹ thuật nhóm lửa hay giữ lửa, mà còn ở việc canh nước, canh nhiệt để cơm chín đều, dẻo thơm. Sau thời gian quy định, ban giám khảo sẽ chấm điểm dựa trên chất lượng cơm: hạt phải chín tới, không sống, không khê, trắng và dẻo. Đội giành chiến thắng không chỉ nhận phần thưởng tượng trưng mà còn được vinh danh trước dân làng như những người hội tụ đủ sự khéo léo, nhanh nhẹn và tinh thần đồng đội.
Không khí lễ hội vì thế luôn sôi nổi, hào hứng. Tiếng trống, tiếng hò reo hòa quyện cùng mùi khói bếp, mùi cơm mới tạo nên một bức tranh sống động của làng quê Bắc Bộ xưa. Người xem không đơn thuần theo dõi một cuộc thi, mà như được sống lại không gian sinh hoạt cộng đồng của cha ông thuở trước - nơi mỗi công việc đời thường đều gắn với tinh thần tập thể và niềm tự hào làng xã.
Có mặt tại đình làng Thị Cấm, anh Tuấn Anh (Cầu Giấy, Hà Nội) cho biết, anh thực sự ấn tượng khi lần đầu trực tiếp xem hội thi thổi cơm ở làng Thị Cấm. Theo anh, không khí tại sân đình rất sôi động với tiếng trống rộn ràng, khói bếp nghi ngút và sự cổ vũ nhiệt tình của người dân. Điều khiến anh thích thú nhất là cách các đội tự nhóm lửa bằng phương pháp thủ công, vừa giữ cần tre vừa canh lửa, nấu cơm sao cho chín đều trong thời gian quy định.
“Nhìn vậy tưởng đơn giản nhưng rất khó, đòi hỏi sự khéo léo và phối hợp nhịp nhàng", anh Tuấn Anh chia sẻ. Đồng thời, anh cũng đánh giá đây là hoạt động giàu ý nghĩa, giúp gìn giữ nét văn hóa truyền thống giữa nhịp sống hiện đại và mong muốn sẽ đưa gia đình quay lại trải nghiệm vào mùa hội sau.
Trải qua bao biến thiên lịch sử và quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, làng Thị Cấm hôm nay đã đổi thay nhiều. Những cánh đồng xưa dần nhường chỗ cho khu dân cư mới, hạ tầng hiện đại. Dẫu vậy, lễ hội thổi cơm vẫn được người dân gìn giữ như một “sợi dây” kết nối quá khứ với hiện tại. Các bậc cao niên truyền lại cho thế hệ trẻ từng nghi thức, từng quy định khắt khe của cuộc thi, để lễ hội không bị mai một hay biến tướng.
Trong bối cảnh Hà Nội ngày càng chú trọng bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, lễ hội thổi cơm làng Thị Cấm được xem là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân gian. Lễ hội không chỉ góp phần làm phong phú đời sống tinh thần cộng đồng, mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn, giúp du khách hiểu hơn về phong tục tập quán, về tinh thần sáng tạo của người Việt.
Một số hình ảnh phóng viên ghi nhận:
