Ở các thành phố lớn và khu đô thị, nỗi lo này thậm chí trở thành áp lực thường trực đối với nhiều gia đình mỗi khi hè về. Khi nhà trường tạm nghỉ nhưng nhịp sống lao động vẫn tiếp diễn, không ít phụ huynh rơi vào tình trạng thiếu điều kiện trông nom con em. Trong khi đó, không gian sinh hoạt cộng đồng dành cho trẻ em còn hạn chế; các hoạt động văn hóa, nghệ thuật phù hợp lứa tuổi chưa phong phú; nhiều em phải dành phần lớn thời gian ở nhà với ti-vi, điện thoại hoặc mạng xã hội.
Một số gia đình có điều kiện hơn tìm cách cho con tham gia các lớp trải nghiệm kỹ năng, các chương trình huấn luyện do lực lượng quân đội, công an tổ chức hoặc các mô hình trại hè. Đây là những hoạt động tích cực, góp phần rèn luyện tính kỷ luật, kỹ năng sống và tinh thần tập thể cho trẻ em. Tuy nhiên, không phải gia đình nào cũng có điều kiện để tiếp cận những chương trình như vậy. Khoảng cách cơ hội hưởng thụ văn hóa mùa hè giữa các nhóm trẻ em vì thế vẫn còn khá rõ rệt, nhất là với trẻ em nông thôn, vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số.
Trong bối cảnh đó, vai trò của các loại hình văn học, sân khấu và điện ảnh dành cho thiếu nhi càng trở nên quan trọng. Nhưng thực tế cho thấy đây lại chính là những lĩnh vực đang tồn tại nhiều khoảng trống đáng suy nghĩ.
Văn học thiếu nhi: Khoảng trống tác giả và khoảng cách với bạn đọc nhỏ tuổi
Từ lâu, văn học thiếu nhi luôn được xem là một bộ phận quan trọng trong đời sống văn hóa, góp phần hình thành nhân cách và nuôi dưỡng trí tưởng tượng cho thế hệ trẻ. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy số lượng tác giả chuyên tâm sáng tác cho thiếu nhi vẫn còn hạn chế.
Trong nhiều năm qua, thị trường sách thiếu nhi vẫn chủ yếu dựa vào một số tên tuổi quen thuộc như Tô Hoài, Nguyễn Nhật Ánh, Võ Quảng, Nguyễn Thị Thanh Nhàn, trong khi lực lượng sáng tác kế cận chưa hình thành rõ nét. Điều này khiến đời sống văn học thiếu nhi thiếu sự đa dạng cần thiết để đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú của bạn đọc nhỏ tuổi.
Một thực tế khác cũng cần được nhìn nhận là số lượng sách dịch dành cho thiếu nhi ngày càng chiếm tỷ lệ lớn trên thị trường xuất bản. Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập, nhưng nếu thiếu sự cân bằng hợp lý, trẻ em có thể tiếp nhận nhiều giá trị văn hóa ngoại nhập mà ít có cơ hội tiếp xúc với những câu chuyện gần gũi với đời sống, thiên nhiên và văn hóa con người Việt Nam.
Trong khi đó, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, thói quen đọc sách của trẻ em đang thay đổi nhanh chóng. Nếu không có những tác phẩm đủ hấp dẫn để đồng hành với các em, nguy cơ mai một văn hóa đọc trong lứa tuổi thiếu nhi là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Vì vậy, khoảng trống trong sáng tác văn học thiếu nhi đang đặt ra yêu cầu cần được quan tâm nhiều hơn trong đời sống văn hóa hiện nay.
Sân khấu thiếu nhi: Thiếu kịch bản hay, thiếu cơ hội tiếp cận
Cùng với văn học, sân khấu thiếu nhi cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn trong việc thu hút khán giả nhỏ tuổi.
Thực tế cho thấy số lượng tác phẩm sân khấu dành riêng cho thiếu nhi hiện nay chưa nhiều. Đa số các nhà hát, đoàn nghệ thuật gặp khó khăn trong việc tìm kiếm kịch bản phù hợp. Không ít chương trình phải khai thác lại các tích truyện quen thuộc hoặc chuyển thể từ nguồn cảm hứng nước ngoài, trong khi những tác phẩm mang đậm màu sắc văn hóa Việt Nam dành riêng cho trẻ em vẫn còn hạn chế.
Trong khi đó, sân khấu là loại hình nghệ thuật có khả năng tác động trực tiếp và sinh động tới cảm xúc của trẻ em. Những vở diễn hấp dẫn không chỉ mang lại niềm vui mà còn giúp các em tiếp cận những bài học về lịch sử, văn hóa và giá trị sống một cách nhẹ nhàng, tự nhiên.
Tuy nhiên, trong bối cảnh trẻ em ngày nay được tiếp cận ngày càng sớm với các nền tảng công nghệ hiện đại, việc làm thế nào để sân khấu trở nên hấp dẫn hơn đối với khán giả nhỏ tuổi đang trở thành bài toán không dễ giải đối với các đơn vị nghệ thuật. Việc thiếu kịch bản hay, thiếu nguồn lực đầu tư và thiếu cơ chế khuyến khích sáng tạo đang khiến nhiều chương trình sân khấu thiếu nhi chưa tạo được sức lan tỏa rộng rãi trong đời sống xã hội.
Điều đáng nói là nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của trẻ em chưa bao giờ giảm đi. Điều các em cần không chỉ là những chương trình giải trí đơn thuần, mà là những tác phẩm vừa hấp dẫn vừa có giá trị thẩm mỹ và giáo dục phù hợp với tâm lý lứa tuổi.
Điện ảnh thiếu nhi: “Cơn khát” kéo dài nhiều năm
Trong số các loại hình nghệ thuật dành cho thiếu nhi hiện nay, điện ảnh có lẽ là lĩnh vực bộc lộ rõ khoảng trống nhất.
Đã có một thời, hàng triệu khán giả nhỏ tuổi say mê những bộ phim như: Đất phương Nam, Kính vạn hoa, Đội đặc nhiệm nhà C21, Hoa cỏ may… Những tác phẩm ấy không chỉ mang lại tiếng cười hồn nhiên mà còn bồi đắp tình bạn, tình yêu thương và những bài học sâu sắc về cuộc sống. Nhưng đến nay, phần lớn những bộ phim ấy đã cách chúng ta từ 20 đến 25 năm.
Trong những năm gần đây, phim thiếu nhi trong nước chỉ xuất hiện lác đác, chưa hình thành được một dòng sản phẩm ổn định phục vụ khán giả nhỏ tuổi. Không ít tác phẩm được gọi là phim thiếu nhi nhưng thực chất chỉ mượn hình ảnh trẻ em để phản ánh vấn đề của người lớn, khiến các em không thực sự trở thành trung tâm của câu chuyện.
Đáng chú ý, mỗi dịp hè - thời điểm nhu cầu xem phim của trẻ em tăng cao, các rạp chiếu phim chủ yếu vẫn là phim nhập khẩu. Trong khi đó, phim hoạt hình Việt Nam, vốn được coi là loại hình phù hợp nhất với thiếu nhi, gần như không có phim dài mà chỉ dừng lại ở những phim khoảng 10 – 15 phút nên hiếm khi xuất hiện trên màn ảnh rộng và chưa tạo được sức hút mạnh mẽ đối với khán giả nhỏ tuổi.
Nguyên nhân của tình trạng này xuất phát từ nhiều yếu tố: Thiếu kịch bản, thiếu diễn viên nhí, khó khăn trong tổ chức sản xuất và đặc biệt là khả năng thu hồi vốn thấp. Làm phim thiếu nhi vốn đòi hỏi nhiều công sức hơn so với phim dành cho người lớn, trong khi cơ chế hỗ trợ sáng tạo cho lĩnh vực này vẫn chưa thật sự ổn định.
Điều này cho thấy điện ảnh thiếu nhi rất cần thêm những điều kiện thuận lợi để có thể phát triển bền vững hơn trong thời gian tới.
Không thể để trẻ em “tự bơi” trong không gian giải trí
Khoảng trống của văn học, sân khấu và điện ảnh dành cho thiếu nhi đang khiến nhiều trẻ em phải tìm đến các sản phẩm giải trí đại trà trên môi trường mạng.
Trong một không gian thông tin rộng lớn nhưng thiếu định hướng, trẻ em dễ tiếp cận những nội dung không phù hợp với lứa tuổi. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ mà còn tác động trực tiếp tới quá trình hình thành nhân cách.
Một xã hội quan tâm đúng mức tới trẻ em không chỉ thể hiện qua việc bảo đảm điều kiện học tập và sinh hoạt, mà còn phải chủ động kiến tạo môi trường văn hóa, phù hợp để các em phát triển toàn diện.
Đầu tư cho văn học, sân khấu và điện ảnh thiếu nhi vì thế không chỉ là câu chuyện của riêng ngành văn hóa – nghệ thuật, mà là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển con người.
Một mùa hè thực sự ý nghĩa với trẻ em không chỉ là khoảng thời gian nghỉ ngơi sau một năm học, mà còn cần có thêm nhiều không gian văn hóa phù hợp để các em được vui chơi, trải nghiệm và nuôi dưỡng tâm hồn. Khoảng trống “món ăn tinh thần” cho thiếu nhi vì thế là điều cần được nhìn nhận đầy đủ hơn để có những giải pháp phù hợp trong thời gian tới.
