Mỹ đang gặp khó khăn lớn trong việc triển khai các dự án xây dựng. Từ đường sá, tàu hỏa, hệ thống đường sắt nhẹ, cầu cống đến nhà ở, mọi thứ dường như kéo dài vô tận, thậm chí nhiều dự án còn không thể thực hiện được.
Trong khi đó, Trung Quốc nổi bật với tốc độ xây dựng vượt trội, nhanh chóng hoàn thành các công trình lớn như tàu cao tốc, tấm pin mặt trời, xe điện, cầu đường, cảng biển và máy bay không người lái, tất cả đều được triển khai với nhịp độ nhanh chóng.
Vậy tại sao Trung Quốc có thể đạt được điều đó, trong khi Mỹ gặp khó khăn? Dan Wang, tác giả cuốn sách mới mang tên "Breakneck: Trung Quốc theo đuổi sứ mệnh kỹ thuật hóa tương lai", đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.
Cuốn sách dựa trên các báo cáo chi tiết và trải nghiệm cá nhân của ông về đất nước mà ông lớn lên, trở về rồi lại rời đi. Tác phẩm chứa đựng nhiều insight bất ngờ về sự phát triển kinh tế của Trung Quốc như một quốc gia.
Không có câu trả lời duy nhất cho câu hỏi tại sao Trung Quốc tiến bộ nhanh chóng trong lĩnh vực kinh tế còn Mỹ thì không, nhưng Dan Wang đưa ra một góc nhìn mới mẻ.
Ông cho rằng một trong những sự khác biệt quan trọng nhất giữa Mỹ và Trung Quốc nằm ở chỗ Mỹ là xã hội do giới luật sư dẫn dắt, trong khi Trung Quốc là xã hội do các kỹ sư điều hành, và nhiều khác biệt giữa hai bên xuất phát từ sự phân chia này.
Trong cuộc trò chuyện trên chương trình The Gray Area, Dan Wang đã chia sẻ về cách mà tư duy kỹ thuật đã định hình sự phát triển kinh tế của Trung Quốc, cũng như những bài học mà hai xã hội có thể học hỏi lẫn nhau về hiệu quả kinh tế.
Một trong những nhận định đầu tiên trong sách là Trung Quốc và Mỹ thường xuyên đối đầu nhau trong lĩnh vực kinh tế, và điều đó vừa bi kịch vừa hài hước vì "không có hai dân tộc nào giống nhau hơn người Mỹ và người Trung Quốc". Tại sao lại có quan điểm như vậy?
Trước hết, cả hai quốc gia đều khó mà tự hiểu hết về chính mình. Bao nhiêu người Mỹ thực sự nắm rõ về nước Mỹ? Ví dụ, nếu đang ở vùng Vịnh Mexico, không phải ai cũng có cái nhìn sâu sắc về những gì đang diễn ra tại đó.
Người Mỹ và người Trung Quốc giống nhau ở chỗ cả hai đều ủng hộ sự năng động và những lối tắt trong kinh tế. Ở Mỹ tồn tại một kiểu ứng biến linh hoạt, sẵn sàng cắt xén góc cạnh để thúc đẩy tăng trưởng, và điều tương tự cũng xuất hiện ở Trung Quốc.
Cả hai xã hội đều mang niềm tự hào của một nền kinh tế vĩ đại, nhưng đồng thời ôm ấp sự thay đổi không ngừng nghỉ. Ngược lại, các nơi như châu Âu hay Nhật Bản thường nghi ngờ sự thay đổi hơn, và thoải mái với tình trạng ổn định kinh tế.
Hãy đi sâu vào ý tưởng trung tâm của cuốn sách: Trung Quốc như một "quốc gia kỹ thuật" và Mỹ như một "xã hội luật sư". Đây là khung phân tích ấn tượng. Ý tưởng này xuất phát từ đâu, và tại sao nó hữu ích?
Dan Wang muốn có một khung mới mẻ để hiểu hai quốc gia này, vượt qua các phân loại lỗi thời của thế kỷ 20.
Ông lập luận rằng Trung Quốc là một quốc gia kỹ thuật. Họ tiếp cận xã hội như một vấn đề kỹ thuật khổng lồ, cần giải quyết giống như hệ thống thủy lực hay phương trình toán học.
Ngược lại, Mỹ khởi đầu như một xã hội luật sư. Nhiều nhà lập quốc là luật sư, và hầu hết các tổng thống cho đến Abraham Lincoln cũng vậy.
Ngay cả ngày nay, luật sư vẫn chiếm tỷ lệ vượt trội trong chính trị và kinh doanh.
Điều này có đặc biệt không?
Mỹ không phải là trường hợp duy nhất, nhưng thế giới Anh ngữ nói chung có truyền thống này: những người tranh luận tài ba vươn lên vị trí quyền lực kinh tế. Luật sư không chỉ thống trị mà còn lãnh đạo doanh nghiệp.
Trong sách, Dan Wang kể về chuyến đạp xe năm ngày qua tỉnh Quý Châu vào năm 2021. Tại sao chuyến đi đó lại quan trọng đến vậy?
Đó là mùa hè năm 2021, khi Trung Quốc đang ở đỉnh cao thành công với các chính sách kinh tế. Dan Wang quyết định du hành nội địa.
Quý Châu nằm ở vùng tây nam xa xôi: núi xanh, đá vôi lởm chởm, vẻ đẹp ngoạn mục. Đây cũng là tỉnh nghèo thứ tư của Trung Quốc, rất hẻo lánh, không thuộc nền kinh tế xuất khẩu bùng nổ.
Thế nhưng những gì chứng kiến ở đó khiến ông ngạc nhiên: hạ tầng tốt hơn hẳn so với California nơi ông làm việc hay New York nơi ông học tập.
Tỉnh nghèo này có nửa tá tuyến tàu cao tốc, đường cao tốc mới tinh và nhiều sân bay. Trong khi đó, các bang giàu nhất Mỹ lại chật vật duy trì hạ tầng cơ bản.
Có vẻ như 45 trong số 100 cây cầu cao nhất thế giới nằm ở tỉnh đó, điều thật sự đáng kinh ngạc.
Đúng vậy. Đó chính là những gì quốc gia kỹ thuật thực hiện. Thay vì phân phối lại của cải, Bắc Kinh đổ nguồn lực vào các dự án khổng lồ.
Riêng Quý Châu có 11 sân bay, một số chỉ có chục chuyến bay mỗi tuần. Chủ nghĩa hoành tráng là phần của văn hóa: Đối với kỹ sư, còn gì thú vị hơn cây cầu phá kỷ lục hay con đập lớn nhất thế giới?
Các lãnh đạo địa phương cũng được khuyến khích. Nếu là quan chức tỉnh xây dựng một cây cầu khổng lồ, GDP sẽ tăng tạm thời và có thể dùng "cây cầu đồ sộ" đó để xin thăng tiến. Ngoài ra còn có nhóm lợi ích xây dựng, các doanh nghiệp nhà nước luôn thì thầm: "Đã đến lúc cho một siêu dự án khác chưa?"
Trung Quốc xây dựng nhanh chóng, nhưng Dan Wang viết rằng họ cũng "phá vỡ con người". Ý nghĩa của điều đó là gì?
Nếu quốc gia kỹ thuật chỉ dừng ở hạ tầng vật chất, cán cân có lẽ chủ yếu tích cực. Trung Quốc giờ có logistics xuất sắc, thành phố hoạt động tốt và hệ thống tàu cao tốc quốc gia tiết kiệm carbon.
Nhưng Bắc Kinh còn kiên quyết kỹ thuật hóa xã hội. Họ đối xử với dân số như có thể quản lý giống van trong hệ thống thủy lực.
Liệu sự phát triển của Trung Quốc có thực sự phụ thuộc vào kiểu quản lý này?
Dan Wang muốn nói không, vì không muốn tin rằng đàn áp là thiết yếu cho sự thịnh vượng. Nhưng khó phủ nhận rằng nó là phần của công thức tăng trưởng kinh tế Trung Quốc.
So với Ấn Độ, quốc gia đa nguyên hơn nhiều, Trung Quốc vượt trội ở nhiều chỉ số phát triển kinh tế. Ấn Độ vẫn có tỷ lệ mù chữ cao và suy dinh dưỡng. Trung Quốc giàu có hơn đáng kể.
Ông không tin đàn áp là cần thiết, nhưng nó chắc chắn đóng vai trò trong quỹ đạo kinh tế hiện tại.
Người dân Trung Quốc bình thường nghĩ gì về hệ thống kinh tế của mình?
Khó mà biết chính xác, nhưng nhiều người thuộc thế hệ cha mẹ Dan Wang, sinh đầu những năm 1960, chứng kiến sự cải thiện ổn định. Thành phố của họ giờ có tàu điện ngầm. Họ có thể đi tàu cao tốc. Một số bạn bè trở nên giàu có. Cảm giác chung là cuộc sống ngày càng tốt hơn qua từng thập kỷ.
Dù vậy, có nhiều trở ngại hơn: tăng trưởng chậm lại, thất nghiệp thanh niên, chính phủ siết chặt lĩnh vực công nghệ và bất động sản. Nhưng những cải thiện hữu hình vẫn quan trọng.
Trung Quốc mở đường cao tốc đầu tiên chỉ vào năm 1988. Khi thế hệ đó 18 tuổi, quốc gia đã xây hệ thống cao tốc lớn hơn Mỹ. Chín năm sau, họ xây thêm một hệ thống nữa. Quy mô thay đổi nhìn thấy được như vậy nuôi dưỡng sự lạc quan.
Hãy quay lại với Mỹ. Sự trỗi dậy của Trung Quốc giúp nhìn rõ hơn gì về nền kinh tế Mỹ?
Ở Mỹ, người ta tranh luận về mức sống, thiếu hụt nhà ở, khử carbon và ngành sản xuất rỗng ruột. Về tất cả những điều đó, Trung Quốc mang lại bài học kinh tế.
"Khủng hoảng nhà ở" của Trung Quốc là dư cung, giá sụp đổ vì xây quá nhiều. Ở Mỹ, giá tăng vọt vì xây quá ít. Trung Quốc sản xuất khẩu trang, que xét nghiệm và thiết bị bảo hộ trong đại dịch với quy mô mà nhà máy Mỹ không thể sánh kịp. Họ xây dựng hệ thống giao thông công cộng khổng lồ.
Không cần sao chép Trung Quốc. Nếu Mỹ chỉ chi tiêu cho giao thông công cộng bằng Nhật Bản, Tây Ban Nha hay Pháp, đã đủ rồi. Nhưng Trung Quốc nhắc nhở về hình ảnh của sự dồi dào kinh tế.
Liệu ma sát mà chúng ta đang nói đến, những thủ tục vô tận, kiện tụng, quy định, có phải là cái giá của chủ nghĩa đa nguyên kinh tế?
Khó chấp nhận điều đó. Đi dạo quanh New York hay Trung Tây, cảm giác như tàn tích của một nền kinh tế công nghiệp vĩ đại từng tồn tại. Hạ tầng chỉ vừa đủ duy trì. Nhà ở không affordable ở nơi có việc làm. Khử carbon đòi hỏi đường truyền, dự án gió và mặt trời, nhưng không thể xây dựng quy mô lớn.
Một mức độ kiện tụng nhất định bảo vệ lợi ích kinh tế, đúng vậy. Nhưng hiện tại, Mỹ chủ yếu hoạt động cho người giàu. Nếu giàu ở New York, có thể sống trên cao ốc mảnh mai vượt qua khủng hoảng nhà ở, di chuyển bằng xe hơi hay trực thăng, thậm chí thuê lính cứu hỏa riêng. Nhưng xã hội chỉ hoạt động cho người giàu thì không bền vững kinh tế.
Tại sao sự ám ảnh thủ tục này dường như tệ hơn trước? Mỹ từng có luật sư khi xây đập Hoover và đưa người lên mặt trăng.
Các luật sư đã thay đổi. Trong phần lớn lịch sử Mỹ, luật sư là những người đàm phán thỏa thuận, thường làm việc bên cạnh tướng lĩnh và nhà xây dựng. Ví dụ, Eisenhower từng trải qua nỗi khổ lái xe xuyên quốc gia trên đường chưa lát, điều giúp truyền cảm hứng cho hệ thống cao tốc liên bang.
Nhưng vào những năm 1960, lòng tin công chúng vào giới tinh hoa kỹ trị sụp đổ. Người ta phản ứng chống phá hủy môi trường, chống Robert Moses đâm đường cao tốc qua thành phố.
Sinh viên luật ở Harvard và Yale ôm khẩu hiệu mới: "Kiện bọn khốn kiếp". Luật sư trở thành nhà quản lý và kiện tụng, không phải nhà xây dựng. Họ giải quyết vấn đề của thế hệ trước, nhưng đồng thời tạo ra vấn đề mới: tê liệt, bế tắc, thủ tục vô tận.
Kết hợp những điều tốt nhất từ hệ thống kinh tế Mỹ và Trung Quốc sẽ trông như thế nào?
Thực tế, không có utopia. Mọi quốc gia đều là mớ hỗn độn bất toàn. Châu Âu cung cấp giao thông công cộng và hàng hóa trung lưu, nhưng nhà ở thường kém affordable hơn Mỹ. Nhật Bản có đình trệ dân số. Canada có giá nhà vọt cao.
Bài học không phải ai đó đã giải quyết hết, mà là chúng ta có thể học hỏi lẫn nhau về kinh tế. Mỹ vẫn độc đáo năng động, luôn tranh luận, luôn nghi vấn. Sự tự phê bình liên tục đó mang lại cơ hội sửa chữa tốt hơn hầu hết nơi khác.
Cuốn sách kết thúc với ghi chú lạc quan bất ngờ về cả hai quốc gia. Vì cả Trung Quốc lẫn Mỹ đều không bị kết án đình trệ kinh tế. Châu Âu và Nhật Bản thường vậy. Cả Mỹ và Trung Quốc vẫn ôm ấp sự năng động và thay đổi, dù không hoàn hảo.
Ở Mỹ, đáng ngưỡng mộ sự tranh luận không ngừng. Luôn hỏi cách chúng ta mắc lỗi và có thể làm tốt hơn. Ở Trung Quốc, hệ thống cứng nhắc, nhưng đôi khi tạo ra sửa chữa nhanh chóng đáng kinh ngạc cho vấn đề kinh tế sâu sắc. Khả năng cải cách đó, dù không nhất quán, là có thật.
Vẫn nghĩ chủ nghĩa đa nguyên kinh tế là cược an toàn dài hạn hơn kiểm soát từ trên xuống và kiểu thay đổi đột ngột ở quốc gia kỹ thuật.
Đa nguyên kinh tế là một "đức tính đúng đắn", nhưng Mỹ cũng phải quản lý hiệu quả. Nếu không cung cấp nhà ở, hạ tầng, an toàn hay cơ hội cho công dân bình thường, đa nguyên sẽ không cứu vãn.
Trong khi đó, nếu Trung Quốc tiếp tục xây dựng và mang lại cải thiện rõ rệt họ có thể làm suy yếu Mỹ bằng cách tiếp tục rỗng ruột ngành công nghiệp và khơi dậy niềm tự hào trong nước. Cuộc tranh thực sự đơn giản: Quốc gia nào hoạt động tốt nhất cho người dân sống ở đó?
Và hiện tại, nhiệm vụ lớn nhất của Mỹ là thực sự làm tốt hơn cho dân số khắp cả nước. Đó là thách thức mà tất cả phải đối mặt.
