Cơ chế “thông báo, hậu kiểm” chưa hợp lý
Cục Hải quan, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan, tiêu chuẩn nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan và tổ chức thi, cấp chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan.
Về vấn đề này, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đánh giá cao nỗ lực của Cục Hải quan và Bộ Tài chính trong việc khẩn trương xây dựng Dự thảo nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương cải cách quan trọng tại Luật Đầu tư 2025 và Nghị quyết số 66.18/2026 của Chính phủ về phân quyền, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh.
Tuy nhiên, trong dự thảo Thông tư, vẫn còn một số quy định chưa thực sự phù hợp. Do đó, VCCI kiến nghị một số vấn đề trong quá trình xây dựng Thông tư.
Về cơ chế “thông báo, hậu kiểm” và việc cấp quyền truy cập hệ thống, VCCI cho rằng một số quy định trong dự thảo vẫn chưa thực sự phù hợp với tinh thần cải cách thủ tục hành chính và cắt giảm điều kiện kinh doanh.
Cụ thể, dự thảo quy định doanh nghiệp phải gửi thông báo kèm đề nghị cấp quyền hoạt động. Sau khi xem xét, nếu đáp ứng tiêu chuẩn, Cục Hải quan sẽ cấp mã số nhân viên và cấp quyền truy cập hệ thống để doanh nghiệp được phép hoạt động.
Theo VCCI, cách tiếp cận này tuy mang tên gọi là “thông báo”, nhưng thực chất vẫn là cơ chế tiền kiểm, bởi doanh nghiệp chỉ được hoạt động sau khi cơ quan quản lý cấp quyền. Điều này chưa phù hợp với quy định của Luật Đầu tư 2025 và Nghị quyết 66.18/2026 của Chính phủ, vốn định hướng chuyển mạnh sang cơ chế hậu kiểm và bãi bỏ các điều kiện kinh doanh không cần thiết.
VCCI cho biết, theo Luật Đầu tư 2025, dịch vụ khai hải quan đã không còn thuộc danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Đồng thời, Nghị quyết 66.18/2026 cũng xác định doanh nghiệp chỉ cần thực hiện thủ tục thông báo và tự chịu trách nhiệm về việc đáp ứng các tiêu chuẩn hoạt động. Nếu trong thời hạn 10 ngày làm việc cơ quan hải quan không có ý kiến phản hồi về việc không đáp ứng điều kiện thì doanh nghiệp được phép hoạt động.
Tuy nhiên, do hoạt động khai hải quan bắt buộc phải kết nối với hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của ngành Hải quan nên doanh nghiệp chỉ có thể hoạt động khi được cơ quan hải quan kích hoạt tài khoản truy cập. Vì vậy, VCCI cho rằng cần có cơ chế vừa bảo đảm nguyên tắc hậu kiểm, vừa quy định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý.
Trên cơ sở đó, VCCI đề xuất bổ sung nguyên tắc: Việc đáp ứng các tiêu chuẩn hoạt động của đại lý làm thủ tục hải quan được thực hiện chủ yếu theo phương thức hậu kiểm. Đồng thời, quy định rõ trách nhiệm của Cục Hải quan phải hoàn thành việc cấp mã số và kích hoạt quyền truy cập hệ thống cho doanh nghiệp trong thời hạn tối đa 10 ngày làm việc kể từ ngày nhận được thông báo.
Trường hợp doanh nghiệp không đáp ứng tiêu chuẩn, cơ quan hải quan phải có văn bản trả lời, nêu rõ lý do và hướng dẫn doanh nghiệp khắc phục trong cùng thời hạn.
Ngoài ra, để bảo đảm quyền lợi của doanh nghiệp, VCCI kiến nghị thời hạn hiệu lực 3 năm của mã số nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan nên được tính từ thời điểm cơ quan hải quan thực tế kích hoạt quyền truy cập hệ thống, thay vì tính từ ngày doanh nghiệp gửi thông báo.
Yêu cầu nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan có bằng cao đẳng chưa phù hợp
Về tiêu chuẩn bằng cấp đối với nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan, VCCI cho rằng quy định yêu cầu nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan phải có trình độ từ cao đẳng trở lên là chưa thực sự phù hợp.
Cụ thể, dự thảo quy định nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan phải có bằng cao đẳng trở lên, đồng thời người đăng ký dự thi chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan cũng phải đáp ứng điều kiện tương tự.
Theo VCCI, năng lực chuyên môn của nhân viên đã được đánh giá thông qua kỳ thi và Chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan, cùng với yêu cầu cập nhật kiến thức định kỳ. Vì vậy, việc tiếp tục đặt thêm điều kiện về bằng cấp là không cần thiết, có thể làm hạn chế cơ hội của nhiều cá nhân có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực xuất nhập khẩu nhưng không có bằng cao đẳng.
Đáng chú ý, VCCI cho rằng có sự chưa thống nhất giữa tờ trình và nội dung dự thảo. Trong khi tờ trình nêu định hướng bãi bỏ yêu cầu về chuyên ngành đào tạo và bằng cấp, thì dự thảo vẫn giữ quy định nhân viên phải có trình độ cao đẳng trở lên.
Bên cạnh đó, dịch vụ khai hải quan hiện không còn thuộc danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo Luật Đầu tư 2025. Do đó, việc tiếp tục duy trì yêu cầu về bằng cấp cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Từ các lý do trên, VCCI đề nghị bỏ quy định về trình độ cao đẳng trở lên đối với nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan cũng như điều kiện bằng cấp đối với người đăng ký dự thi chứng chỉ nghiệp vụ. Theo VCCI, Chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan nên được xem là căn cứ duy nhất để đánh giá năng lực hành nghề.
Đối với quy định về tạm dừng hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan, VCCI cho rằng một số nội dung trong dự thảo còn quá rộng và có thể dẫn đến cách hiểu, áp dụng khác nhau.
Theo dự thảo, đại lý có thể bị tạm dừng hoạt động tối đa 6 tháng nếu không thực hiện đúng trách nhiệm, nghĩa vụ theo quy định của pháp luật về hải quan. Tuy nhiên, VCCI cho rằng quy định này chưa xác định rõ mức độ vi phạm, dẫn đến nguy cơ gần như mọi sai sót đều có thể trở thành căn cứ để áp dụng biện pháp tạm dừng hoạt động.
Trong khi đó, việc bị tạm dừng hoạt động có tác động rất lớn đến doanh nghiệp vì đồng nghĩa với việc không được cung cấp dịch vụ, mất khách hàng, mất doanh thu và ảnh hưởng đến hoạt động của các chủ hàng.
VCCI cũng lưu ý rằng dự thảo chưa quy định cơ chế cảnh báo hoặc thời gian để doanh nghiệp khắc phục sai sót trước khi áp dụng biện pháp tạm dừng đối với các lỗi hành chính thông thường.
Vì vậy, VCCI đề nghị cơ quan soạn thảo thu hẹp và quy định cụ thể hơn các trường hợp vi phạm dẫn đến tạm dừng hoạt động, chỉ áp dụng đối với các hành vi nghiêm trọng hoặc tái phạm nhiều lần.
Đồng thời, đối với các vi phạm mang tính hành chính hoặc ít nghiêm trọng, cần có cơ chế thông báo, yêu cầu khắc phục trong một thời hạn hợp lý trước khi áp dụng biện pháp tạm dừng. Theo VCCI, cách tiếp cận này sẽ bảo đảm tính minh bạch, công bằng và phù hợp hơn với mức độ vi phạm của doanh nghiệp.
