Được giới thiệu vào tháng 4/2024, đồng Zimbabwe Gold (ZiG) là nỗ lực mới nhất của chính phủ Zimbabwe nhằm khôi phục vai trò của đồng nội tệ trong nền kinh tế. Ngân hàng Dự trữ Zimbabwe (RBZ) cho biết, đồng tiền này được bảo chứng bằng ngoại tệ và kim loại quý, trong đó có vàng.
Tuy nhiên, việc có tài sản dự trữ bảo chứng chưa đủ để thuyết phục người dân từ bỏ thói quen sử dụng USD. Sau nhiều năm trải qua các cuộc khủng hoảng tiền tệ, nhiều người Zimbabwe vẫn ưu tiên nắm giữ đồng bạc xanh để bảo vệ thu nhập và tiền tiết kiệm trước nguy cơ mất giá.
Zimbabwe từng từ bỏ đồng nội tệ vào năm 2009 sau giai đoạn siêu lạm phát, chuyển sang hệ thống đa tiền tệ với USD giữ vai trò chủ đạo. Đồng nội tệ được đưa trở lại lưu thông vào năm 2018, nhưng những đợt bất ổn tiếp theo tiếp tục làm suy giảm niềm tin của công chúng.
Những ký ức khiến người dân ngại giữ đồng nội tệ
Đối với Charles Mbwandarikwa, một giáo viên tiểu học tại Zimbabwe, những tổn thất trong quá khứ vẫn ảnh hưởng trực tiếp đến cách ông quản lý tài chính hiện nay.
Ông nhận khoảng một phần ba tiền lương bằng đồng ZiG, nhưng thường nhanh chóng đổi số tiền này sang loại tiền khác thay vì giữ lại. Trong cuộc khủng hoảng năm 2009, ông đã mất toàn bộ khoản tiết kiệm hưu trí. Đến năm 2018, khi đồng nội tệ được tái sử dụng, giá trị tiền lương của ông giảm từ mức tương đương 540 USD xuống chỉ còn 40 USD vào cuối năm.
Những trải nghiệm như vậy khiến các cam kết của chính phủ về sự ổn định của đồng ZiG khó tạo được sức thuyết phục. Với nhiều người dân, vấn đề không chỉ là đồng tiền có thể được sử dụng để thanh toán hay không, mà còn là liệu số tiền họ nhận hôm nay có giữ được giá trị trong tương lai.
RBZ đã triển khai một số biện pháp nhằm củng cố uy tín của đồng ZiG. Ngày 7/4, ngân hàng trung ương giới thiệu loạt tiền giấy cải tiến với thiết kế mới và các tính năng bảo mật bổ sung. Theo RBZ, lạm phát hằng năm của đồng ZiG trong tháng trước ở mức 3,7%.
Tuy nhiên, lạm phát thấp chưa đồng nghĩa với việc người dân sẵn sàng nắm giữ đồng tiền này. Nhà kinh tế học Cornelius Dube cho rằng nhu cầu đối với đồng ZiG vẫn yếu, đồng thời nhấn mạnh lượng cung tiền cần phù hợp với nhu cầu thực tế của nền kinh tế.
Vòng luẩn quẩn giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng
Sự thiếu niềm tin không chỉ thể hiện trong quyết định tiết kiệm của các hộ gia đình, mà còn ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh hằng ngày.
Sesedzai Chigumira, chủ một cửa hàng quần áo, cho biết cô chỉ thực hiện được một số ít giao dịch bằng đồng ZiG. Phần lớn khách hàng và doanh nghiệp vẫn cảm thấy thuận tiện hơn khi sử dụng USD, khiến nỗ lực mở rộng phạm vi lưu thông của đồng nội tệ gặp nhiều trở ngại.
Khi người bán dự đoán khách hàng sẽ ưu tiên USD, họ có ít động lực để niêm yết giá hoặc chấp nhận thanh toán bằng ZiG. Ngược lại, người mua cũng không muốn giữ đồng nội tệ nếu lo ngại giá trị của nó sẽ giảm trước khi họ kịp sử dụng.
Vòng luẩn quẩn này khiến việc thúc đẩy sử dụng đồng ZiG trở nên khó khăn. Ngay cả khi chính phủ yêu cầu hoặc khuyến khích thanh toán bằng đồng nội tệ, việc sử dụng trong các giao dịch không đồng nghĩa với việc người dân tin tưởng vào khả năng bảo toàn giá trị của đồng tiền.
Đây cũng là thách thức đối với mục tiêu giảm sự phụ thuộc vào USD. Việc Zimbabwe sở hữu vàng và các nguồn tài nguyên khoáng sản có thể hỗ trợ nền tảng bảo chứng cho đồng ZiG, nhưng không thể tự động tạo ra niềm tin. Người dân cần thấy rằng đồng tiền có thể duy trì sức mua, được chấp nhận rộng rãi và giúp họ tích lũy tài sản mà không phải lo lắng về những đợt mất giá đột ngột.
Zimbabwe cần thời gian để khôi phục niềm tin
Trước những khó khăn này, RBZ đã từ bỏ mục tiêu chuyển sang sử dụng một loại tiền tệ duy nhất vào năm 2030. Thay vào đó, ngân hàng trung ương lựa chọn lộ trình chuyển đổi dần dần, dựa vào cơ chế thị trường để mở rộng vai trò của đồng ZiG.
Chính sách mới hướng đến việc tạo điều kiện để doanh nghiệp và người tiêu dùng tự nguyện sử dụng đồng nội tệ, đồng thời duy trì ổn định kinh tế vĩ mô. RBZ cũng tìm cách mở rộng việc sử dụng ZiG trong các giao dịch trong nước, bao gồm nộp thuế và thanh toán trong khu vực công, song song với những biện pháp tác động đến thị trường ngoại hối và hệ thống thanh toán.
Dù vậy, việc mở rộng sử dụng đồng ZiG trong thanh toán mới chỉ giải quyết một phần vấn đề. Người dân có thể dùng đồng tiền này để trả các khoản chi tiêu bắt buộc nhưng vẫn chuyển phần tiền còn lại sang USD để tiết kiệm. Vì thế, mức độ phổ biến trong giao dịch chưa chắc phản ánh đầy đủ niềm tin đối với đồng nội tệ.
Theo Dube, Zimbabwe có thể giảm sự phụ thuộc vào USD, nhưng quá trình này cần thời gian và không thể đạt được chỉ bằng các biện pháp hành chính. Thay vì ép buộc người dân chuyển sang đồng nội tệ, chính phủ cần tạo ra những điều kiện để việc nắm giữ ZiG trở nên thuận tiện và ít rủi ro hơn.
Đối với người dân Zimbabwe, thước đo quan trọng nhất vẫn là khả năng bảo toàn tiền lương và tiền tiết kiệm trong dài hạn. Nếu đồng ZiG duy trì được sức mua, được doanh nghiệp chấp nhận rộng rãi và tạo ra sự tin tưởng về tính ổn định, người dân mới có động lực giảm dần việc sử dụng USD.
Sau nhiều lần chứng kiến đồng nội tệ mất giá, Zimbabwe đang đối mặt với một bài toán khó: chính phủ có thể đưa một loại tiền mới vào lưu thông, nhưng không thể nhanh chóng khôi phục niềm tin đã bị bào mòn qua nhiều năm khủng hoảng.
