Ngày 16/9, trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài Trung Quốc 2026, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) và Beijing DHH Law Firm tổ chức Đối thoại Trọng tài Việt Nam - Trung Quốc về tranh chấp xây dựng và thực tiễn giải quyết tranh chấp xuyên biên giới.
Gần 100 đại biểu tham dự trực tiếp và khoảng 1.500 người theo dõi trực tuyến đã cùng trao đổi về những vấn đề pháp lý, hợp đồng và thực tiễn thường phát sinh trong các dự án xây dựng, cơ sở hạ tầng có yếu tố Việt Nam - Trung Quốc.
Tranh chấp xây dựng ngày càng nặng về kỹ thuật
Theo ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), cùng với sự phát triển của hoạt động thương mại và đầu tư giữa Việt Nam và Trung Quốc, doanh nghiệp hai nước ngày càng tham gia nhiều hơn vào các dự án đầu tư, xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng tại thị trường của nhau.
Tuy nhiên, các dự án xuyên biên giới cũng kéo theo những yêu cầu phức tạp hơn về pháp luật áp dụng, thực tiễn hợp đồng, phân bổ rủi ro cũng như cơ chế phòng ngừa và giải quyết tranh chấp.
Đặc thù của lĩnh vực xây dựng là dự án thường có quy mô vốn lớn, thời gian thực hiện kéo dài, yêu cầu kỹ thuật cao và liên quan đến nhiều chủ thể. Khi có thêm yếu tố nước ngoài, những vấn đề này tiếp tục gắn với sự khác biệt về hệ thống pháp luật, tập quán hợp đồng và phương thức quản trị dự án.
Số liệu được bà Vũ Thị Hằng, Trưởng ban kiêm Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký tố tụng VIAC, chia sẻ cho thấy quy mô tranh chấp tại VIAC đang có xu hướng tăng. Năm 2025, VIAC thụ lý 532 vụ tranh chấp, trong đó các vụ có yếu tố FDI hoặc nước ngoài chiếm 48,5%. Xây dựng cũng nằm trong nhóm lĩnh vực tranh chấp đáng chú ý tại trung tâm.
Riêng các tranh chấp xây dựng được VIAC thống kê trong giai đoạn 2014-2025 có tổng giá trị khoảng 35.250 tỷ đồng, với giá trị trung bình khoảng 81,2 tỷ đồng/vụ.
Đáng chú ý, tranh chấp xây dựng đang ngày càng mang tính chuyên môn sâu. Theo các quan sát được trình bày tại sự kiện, các vụ việc thường đòi hỏi phân tích về chậm tiến độ, xác định giá trị và thiệt hại, khiến quá trình giải quyết tranh chấp có sự tham gia đáng kể của chuyên gia.
(Ảnh: Xuân Ngọc)
Cùng với đó, tranh chấp nhiều bên cũng trở nên phổ biến hơn, khi một dự án có thể đồng thời liên quan đến chủ đầu tư, tổng thầu EPC, nhà thầu phụ, đơn vị thiết kế, bảo hiểm và các chủ thể khác.
Biến động chi phí vật liệu, áp lực dòng tiền và nguy cơ mất khả năng thanh toán cũng được xác định là những “điểm căng thẳng” có thể làm phát sinh hoặc kéo dài tranh chấp.
Với các doanh nghiệp Trung Quốc tham gia tranh chấp tại VIAC, số liệu giai đoạn 1993-2025 cho thấy tranh chấp xây dựng chiếm khoảng 6% trong tổng số các lĩnh vực tranh chấp có bên tranh chấp là doanh nghiệp Trung Quốc. Trong khi đó, tranh chấp mua bán hàng hóa chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 73%.
Những con số này cho thấy tranh chấp xây dựng xuyên biên giới không phải vấn đề chỉ xuất hiện khi dự án “đổ vỡ”, mà có thể hình thành từ nhiều điểm giao thoa giữa hợp đồng, kỹ thuật, tiến độ và dòng tiền.
Quản trị hợp đồng để không chờ tranh chấp mới xử lý
Theo bà Vũ Thị Hằng, một trong những vấn đề doanh nghiệp cần quan tâm là cách thiết kế và quản trị cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ khi bắt đầu dự án.
Thực tế, khi tranh chấp đã phát sinh, việc xác định trách nhiệm thường không chỉ dựa vào một điều khoản hợp đồng mà còn phụ thuộc vào hàng loạt tài liệu trong quá trình thực hiện dự án như hồ sơ kỹ thuật, nhật ký công trình, thông báo, yêu cầu gia hạn, biên bản nghiệm thu và các trao đổi giữa các bên.
Đây cũng là lý do tranh chấp xây dựng thường có tính “expert-heavy”, tức phụ thuộc đáng kể vào phân tích chuyên môn của chuyên gia, đặc biệt đối với các vấn đề về chậm tiến độ và giá trị tranh chấp.
Trong các dự án có nhiều hợp đồng liên quan, rủi ro còn nằm ở việc trách nhiệm của các bên không hoàn toàn tách biệt. Một vấn đề phát sinh từ hợp đồng thiết kế có thể kéo theo tranh chấp với hợp đồng thi công; tranh chấp giữa chủ đầu tư và tổng thầu cũng có thể liên quan đến nhà thầu phụ hoặc đơn vị tư vấn.
Theo VIAC, việc lựa chọn điều khoản trọng tài, luật áp dụng, ngôn ngữ, địa điểm giải quyết tranh chấp và cơ chế xử lý các tranh chấp phát sinh giữa nhiều hợp đồng cần được tính toán ngay từ đầu.
Pháp luật Việt Nam hiện ghi nhận nhiều phương thức giải quyết tranh chấp trong xây dựng, gồm thương lượng, các cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế theo mô hình quốc tế, trọng tài hoặc tòa án. Đối với các dự án PPP và dự án công, việc áp dụng cơ chế quốc tế còn gắn với những yêu cầu nhất định, đồng thời pháp luật thể hiện sự ưu tiên đối với trọng tài trong nước.
Một điểm được các chuyên gia lưu ý là vai trò của các cơ chế như Dispute Board, DAB hoặc DAAB trong mô hình hợp đồng xây dựng quốc tế. Đây là những công cụ có thể được thiết kế để xử lý bất đồng trong quá trình dự án đang triển khai, thay vì đợi đến khi toàn bộ tranh chấp được đưa ra một thủ tục trọng tài kéo dài.
Đối với các hợp đồng sử dụng mẫu quốc tế như FIDIC, việc đưa các điều khoản mẫu vào hợp đồng cũng cần được xem xét trong tương quan với pháp luật Việt Nam và đặc điểm cụ thể của dự án. Điều quan trọng không chỉ là “dùng mẫu nào”, mà là các bên đã phân bổ rủi ro, trách nhiệm và cơ chế xử lý tình huống phát sinh một cách rõ ràng hay chưa.
Cùng với đó, doanh nghiệp cần đặc biệt chú trọng việc lưu giữ chứng cứ. Trong tranh chấp xây dựng, một yêu cầu gia hạn tiến độ, thay đổi thiết kế, phát sinh chi phí hay khiếu nại về chất lượng nếu không được ghi nhận và lưu trữ đầy đủ có thể gây khó khăn khi xác định trách nhiệm sau này.
Tại VIAC, các thủ tục giải quyết tranh chấp quốc tế có thể được tổ chức với trọng tài viên Việt Nam hoặc nước ngoài, áp dụng luật của Việt Nam hoặc luật nước ngoài theo thỏa thuận và sử dụng nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Anh và tiếng Trung. Các phiên họp cũng có thể được tổ chức trực tiếp hoặc trực tuyến tùy trường hợp.
Đáng chú ý, bộ Quy tắc Trọng tài 2026 của VIAC cũng đưa ra nhiều cơ chế dành cho các vụ việc phức tạp, trong đó có cơ chế xử lý tranh chấp liên quan nhiều hợp đồng, hợp nhất vụ trọng tài và đưa thêm bên vào vụ việc. Các quy định này phản ánh thực tế rằng tranh chấp thương mại ngày càng có cấu trúc phức tạp, không còn chỉ là quan hệ giữa hai bên trong một hợp đồng duy nhất.
Theo các chuyên gia, trong bối cảnh hoạt động đầu tư và xây dựng giữa Việt Nam và Trung Quốc tiếp tục mở rộng, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy “giải quyết tranh chấp” sang “quản trị tranh chấp”. Điều này bắt đầu từ việc rà soát hợp đồng, phân bổ rủi ro, quy định rõ trách nhiệm, xây dựng cơ chế xử lý thay đổi và phát sinh, cho đến việc lưu giữ chứng cứ trong suốt vòng đời dự án.
Khi tranh chấp đã xảy ra, trọng tài hay tòa án có thể là nơi phân xử. Nhưng khả năng bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp khi đó lại phụ thuộc rất lớn vào những gì doanh nghiệp đã thỏa thuận và lưu lại từ nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trước.
