Ai “gánh” khoản tiền mua thiết bị giá cao?
Sau những thông tin liên quan đến vụ Công ty Cổ phần Đầu tư Y tế Việt Mỹ và hoạt động đấu thầu thiết bị y tế, một câu hỏi được đặt ra: Nếu bệnh viện mua thiết bị với giá cao do sai phạm, cuối cùng ai phải chịu khoản chi phí này?
Luật sư Nguyễn Văn Duy, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hoàng Duy và Cộng sự cho biết, bệnh viện công lập có thể sử dụng nhiều nguồn vốn để đầu tư, mua sắm thiết bị y tế.
Trong đó có ngân sách nhà nước cấp trực tiếp hoặc thông qua các chương trình, dự án đầu tư công; quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp của bệnh viện; vốn vay, vốn tự có hoặc nguồn lực huy động thông qua liên doanh, liên kết; cùng các khoản viện trợ, tài trợ hợp pháp.
Theo luật sư, với trường hợp thiết bị được mua bằng ngân sách nhà nước, chủ thể chịu thiệt hại trực tiếp về tài sản là nguồn vốn nhà nước khi số tiền thanh toán cao hơn giá trị thực do hành vi vi phạm.
Nếu thiết bị được mua bằng quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp hoặc nguồn vốn hợp pháp của bệnh viện, thiệt hại trước hết thuộc về chính nguồn vốn của đơn vị.
“Phần chênh lệch giữa giá trị thực của thiết bị và số tiền đã thanh toán do bị nâng khống chính là khoản thiệt hại về tài sản”, luật sư Duy phân tích.
Khoản thiệt hại này có thể là căn cứ để cơ quan chức năng xác định hậu quả của hành vi vi phạm, xử lý trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức liên quan theo quy định pháp luật và yêu cầu bồi thường, thu hồi tài sản nếu có căn cứ.
Thiết bị giá cao có làm viện phí tăng?
Điểm người bệnh quan tâm hơn là: Khoản tiền mua thiết bị với giá cao có được “đẩy” vào giá khám chữa bệnh hay không?
Theo luật sư Duy, câu trả lời phụ thuộc vào cơ chế hình thành giá của từng nhóm dịch vụ.
Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 quy định giá dịch vụ khám chữa bệnh được cấu thành từ các nhóm chi phí gồm nhân công, chi phí trực tiếp, chi phí khấu hao thiết bị y tế và tài sản cố định, cùng chi phí quản lý.
Trong đó, khấu hao thiết bị là yếu tố có thể tạo ra mối liên hệ giữa giá mua thiết bị và giá dịch vụ khám chữa bệnh.
Tuy nhiên, không phải cứ bệnh viện mua một thiết bị với giá cao thì ngay lập tức toàn bộ khoản chênh lệch sẽ được chuyển vào viện phí hoặc số tiền BHYT thanh toán.
Đối với dịch vụ khám chữa bệnh thuộc phạm vi BHYT, việc kết cấu chi phí vào giá dịch vụ được thực hiện theo lộ trình pháp luật quy định. Theo phân tích của luật sư Duy, ở giai đoạn hiện nay, giá một số dịch vụ chưa tính đầy đủ cả bốn nhóm yếu tố chi phí, trong đó có chi phí khấu hao thiết bị.
Do đó, người bệnh sử dụng BHYT không mặc nhiên phải trả thêm tiền ngay chỉ vì bệnh viện đã mua thiết bị với giá cao.
Câu chuyện có thể khác với các dịch vụ theo yêu cầu hoặc dịch vụ được thực hiện theo cơ chế tự chủ, khi giá được xác định trên cơ sở bảo đảm bù đắp chi phí theo quy định. Khi chi phí khấu hao thiết bị được tính vào giá dịch vụ, giá mua thiết bị có thể tác động trực tiếp đến mức giá mà người sử dụng dịch vụ phải trả.
Rủi ro nằm ở giai đoạn tính đủ chi phí
Luật sư Duy lưu ý một vấn đề khác có ý nghĩa về lâu dài.
Pháp luật đã có lộ trình tính đầy đủ hơn các yếu tố chi phí, trong đó có khấu hao tài sản, vào giá dịch vụ khám chữa bệnh. Vì vậy, nếu một thiết bị từng được mua với giá bị nâng khống nhưng sai phạm chưa được phát hiện, xử lý và giá trị tài sản chưa được điều chỉnh, về nguyên tắc có thể phát sinh rủi ro khi giá trị khấu hao được sử dụng làm căn cứ tính giá dịch vụ.
Khi đó, tác động có thể liên quan đến giá dịch vụ, phần quỹ BHYT thanh toán và phần đồng chi trả của người bệnh, tùy từng loại dịch vụ và cơ chế thanh toán.
“Yếu tố quyết định người bệnh và BHYT có chịu ảnh hưởng từ chi phí do sai phạm về giá thiết bị hay không nằm ở cơ chế định giá dịch vụ và việc sai phạm có được phát hiện, xử lý, điều chỉnh giá trị tài sản trước khi áp dụng lộ trình tính đủ chi phí hay không”, luật sư Duy nói.
Nói cách khác, không thể đồng nhất khoản thiệt hại do mua thiết bị giá cao với việc người bệnh đương nhiên phải trả thêm tiền. Khoản thiệt hại tài sản và cơ chế hình thành viện phí là hai vấn đề có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Phải phát hiện bất thường trước khi thành thiệt hại
Ở một góc độ khác, TS Đào Trung Hiếu, chuyên gia pháp lý và tội phạm học, cựu điều tra viên Đội Điều tra trọng án, Công an TP Hà Nội, cho rằng kiểm tra, thanh tra và quản lý chuyên ngành cần chú trọng hơn vào phát hiện sớm dấu hiệu bất thường, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra.
Theo ông, những dấu hiệu như tần suất trúng thầu bất thường, chênh lệch giá, thay đổi cấu hình kỹ thuật, quan hệ sở hữu liên quan, nghiệm thu chậm hoặc thiết bị mua về nhưng không được khai thác có thể được xem xét như những tín hiệu cần kiểm tra.
Một cơ chế giám sát dựa trên rủi ro, theo ông, không nên trở thành thêm một lớp thủ tục khiến bệnh viện e ngại mua sắm, mà cần giúp nhận diện sớm những điểm bất thường và bảo vệ những người thực hiện đúng quy định.
Cùng với chế tài nghiêm khắc đối với hành vi thông thầu, gian lận giá, làm giả hồ sơ, đưa và nhận hối lộ, TS Hiếu cho rằng cần có cơ chế bảo vệ người làm đúng, người tố giác, kiểm toán nội bộ và những cán bộ dám từ chối thực hiện yêu cầu trái pháp luật.
Siết pháp luật nhưng không để người giỏi “ngại” quyết định
Theo TS Hiếu, mục tiêu của việc hoàn thiện pháp luật về mua sắm y tế không chỉ là phát hiện và xử lý sai phạm, mà còn phải bảo vệ đội ngũ chuyên môn trong ngành y.
Bệnh viện cần bác sĩ, chuyên gia kỹ thuật và nhà quản lý đủ năng lực để đánh giá thiết bị, xây dựng yêu cầu kỹ thuật và quyết định đầu tư. Tuy nhiên, nếu ranh giới giữa tư vấn chuyên môn, quyết định hành chính và lợi ích thương mại không rõ ràng, người có chuyên môn dù không vụ lợi vẫn có thể đối diện rủi ro khi tham gia một quy trình mua sắm có sai phạm.
Vì vậy, theo chuyên gia, cần phân định rõ trách nhiệm chuyên môn với trách nhiệm quyết định mua sắm; công khai xung đột lợi ích; tăng thẩm định độc lập đối với hồ sơ kỹ thuật và giá; đồng thời có cơ chế bảo vệ người từ chối ký hồ sơ không đủ căn cứ.
Minh bạch không đồng nghĩa với việc thêm thật nhiều giấy tờ, mà là để mỗi quyết định chuyên môn, mỗi khoản tiền và những quan hệ lợi ích liên quan đều có thể được kiểm tra khi cần thiết.
