Báo chí Việt Nam trong kỷ nguyên số: Đừng để mạng xã hội nước ngoài áp đặt luật chơi

Trong khuôn khổ Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026, phiên thảo luận "Tự chủ chiến lược của cơ quan báo chí trong kỷ nguyên số" do Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) chủ trì, diễn ra chiều 20/6 tại thành phố Hải Phòng.

Tham dự phiên thảo luận có nhà báo Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam; nhà báo Nguyễn Thanh Lâm, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam; PGS.TS Phạm Minh Sơn, Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền; PGS.TS Đặng Hoài Bắc, Giám đốc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông; nhà báo Phạm Văn Tuấn, Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Hải Phòng.

Tự chủ chiến lược hay là chết

Khi đề cập đến thách thức mà báo chí đang đối mặt, nhà báo Nguyễn Thanh Lâm nhận định, nguy cơ lớn nhất không nằm ở việc cạnh tranh về lượng người xem hay doanh thu, mà ở khả năng báo chí mất dần vai trò dẫn dắt xã hội và mất đi sự gắn kết với các thế hệ công chúng mới. Nếu không nhanh chóng thích ứng với môi trường số, nhiều cơ quan báo chí có thể bị tụt lại phía sau và đánh mất vai trò vốn có trong hệ sinh thái truyền thông hiện đại.

Theo ông, sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng đang diễn ra âm thầm nhưng sâu sắc. Người dùng ngày càng chủ động lựa chọn các nền tảng, hình thức tiếp cận nội dung phù hợp với nhu cầu cá nhân, khiến nhiều phương thức truyền thông truyền thống dần mất đi vị thế vốn có.

Từ đó, ông Lâm cho rằng, tự chủ chiến lược không còn là một lựa chọn phát triển mà đã trở thành điều kiện sống còn đối với các cơ quan báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ.

"Nếu không có tự chủ chúng ta không tồn tại được. Tự chủ chiến lược hay là chết", ông Nguyễn Thanh Lâm nhấn mạnh, đồng thời cho rằng, tự chủ chiến lược phải được nhìn nhận một cách toàn diện, bao gồm tự chủ về nội dung, dữ liệu, công nghệ, nền tảng phân phối, mô hình kinh doanh và hệ giá trị cốt lõi của báo chí.

Nêu câu chuyện của VTV, ông Nguyễn Thanh Lâm cho biết, nền tảng VTVgo đã được triển khai từ hơn một thập kỷ trước và được định hướng trở thành nền tảng truyền hình quốc gia. Hiện nay tất cả các dòng tivi thông minh tại Việt Nam đều đã tích hợp ứng dụng VTVgo.

Tuy nhiên, ưu thế lớn nhất của nền tảng số VTVgo không chỉ nằm ở khả năng phân phối nội dung mà còn ở khả năng tạo ra dữ liệu về hành vi người dùng. Nhờ có dữ liệu này giúp cơ quan báo chí hiểu rõ nhu cầu, thói quen và xu hướng tiếp nhận thông tin của công chúng, từ đó tối ưu hóa nội dung và phát triển các mô hình kinh doanh mới.

Theo ông Lâm, trong thời gian tới, cùng với sự hoàn thiện của các chính sách quản lý, nhiều nền tảng số quốc gia có thể tiếp tục được tích hợp trên các thiết bị thông minh nhằm mở rộng khả năng tiếp cận người dùng. Những nền tảng số như VTVgo không chỉ là nơi xem truyền hình mà có thể phát triển thành các hệ sinh thái đa dịch vụ, tạo ra nhiều điểm chạm với người dùng và mở ra những nguồn thu mới cho cơ quan báo chí.

Đặc biệt, ông Lâm lưu ý, báo chí Việt Nam không được coi các mạng xã hội nước ngoài là nền tảng trụ cột của mình. Chia sẻ câu chuyện tại VTV, khi có những chương trình được dư luận quan tâm, nhiều khán giả thắc mắc và trách nhà đài "sao không đưa lên YouTube". Nhưng quan điểm của ông là, Đài làm ra chương trình thì mong muốn khán giả xem trên nền tảng của Đài chứ không phải ở nơi náo khác. “Dùng mạng xã hội vào việc gì là do mình chủ động. Không có chuyện họ vào và áp đặt luật chơi”, ông Lâm nói.

Báo chí cần chủ động giành lại độc giả trên nền tảng của mình

Tại phiên thảo luận, các đại biểu cũng cho rằng, trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt, báo chí muốn phát triển bền vững phải chủ động đổi mới mô hình hoạt động, đa dạng hóa nguồn thu, nâng cao năng lực quản trị và đẩy mạnh hội tụ nội dung trên nhiều nền tảng.

Bên cạnh nội dung và công nghệ, ý kiến tại phiên thảo luận cũng cho rằng dữ liệu độc giả đang trở thành nguồn lực chiến lược mới của báo chí. Việc xây dựng hệ sinh thái số riêng, phát triển cộng đồng độc giả trung thành, tăng cường liên kết và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan báo chí sẽ là yếu tố quyết định năng lực tự chủ trong tương lai.

Phát biểu tại phiên thảo luận, nhà báo Lê Quốc Minh, cho rằng bài học lớn của báo chí thế giới là sự phụ thuộc quá nhiều vào các nền tảng công nghệ. Dù báo chí tạo ra nội dung và thu hút lượng truy cập lớn, nhưng dữ liệu người dùng và giá trị thương mại lại chủ yếu nằm trong tay các nền tảng số.

Theo ông, báo chí từng đi qua các giai đoạn “web first”, “mobile first”, rồi “social first” nhưng càng đi xa, nhiều tòa soạn càng đánh mất quyền kiểm soát với nội dung, độc giả và nguồn thu.

Đã từng có thời kỳ các nền tảng từng khuyến khích báo chí làm Facebook Watch, Instant Articles hay các định dạng nội dung phân tán khác nhưng sau đó thay đổi thuật toán, thay đổi chính sách hoặc dừng sản phẩm. Khi đó, cơ quan báo chí là bên bị động, còn phần lớn dữ liệu người dùng và lợi ích quảng cáo thuộc về nền tảng.

“Chúng ta có traffic nhưng không có độc giả. Có thể chúng ta có hàng triệu traffic nhưng chúng ta không biết người độc giả đó là ai, trong khi các nền tảng lại thu thập hết”, ông Minh nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, dữ liệu chính chủ đang trở thành nguồn lực chiến lược của báo chí trong kỷ nguyên số. Khi dữ liệu người dùng nằm trong tay các nền tảng công nghệ, báo chí có thể sở hữu nội dung nhưng chưa thực sự làm chủ được công chúng của mình.

Do đó, việc xây dựng hệ sinh thái số, thu hút độc giả trở lại các nền tảng của cơ quan báo chí, tăng cường liên kết và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan báo chí là những hướng đi quan trọng để nâng cao năng lực tự chủ trong thời gian tới.

Từ phân tích đó, nhà báo Lê Quốc Minh gợi mở, hướng đi đúng hiện nay là kéo độc giả về nền tảng riêng, xây dựng dữ liệu chính chủ và coi dữ liệu là tài sản chiến lược.

Tuy nhiên, nhà báo Lê Quốc Minh lưu ý, tự chủ công nghệ không đơn giản là sở hữu, đưa tin lên CMS. Các cơ quan báo chí cần nghĩ đến các mô hình ngôn ngữ lớn được huấn luyện bằng dữ liệu, văn hóa và tri thức Việt Nam. Về tự chủ tài chính, báo chí không thể tiếp tục phụ thuộc quảng cáo truyền thống, mà phải mở rộng sang truyền thông chính sách, tổ chức sự kiện và tạo các nguồn thu mới.

Nhìn từ những vấn đề được đặt ra tại diễn đàn, có thể thấy tự chủ chiến lược là một hệ năng lực nhiều tầng: tự chủ tư tưởng, tự chủ nội dung, tự chủ tài chính, tự chủ dữ liệu, tự chủ nền tảng phân phối, tự chủ hạ tầng công nghệ, tự chủ nguồn nhân lực và tự chủ mô hình quản trị. Và điều rất quan trọng đó là, báo chí muốn tiếp tục giữ được quyền chủ động kiến tạo, dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin công chúng và tổ chức dòng thông tin chủ lưu trong kỷ nguyên số, điều tiên quyết là phải làm chủ được hệ năng lực hạ tầng tự chủ đó.