Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thách thức chưa từng có đối với ngành báo chí trên toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Khi các mô hình ngôn ngữ lớn được huấn luyện từ hàng triệu bài báo mà không có sự cho phép của các cơ quan báo chí, cuộc chiến bảo vệ bản quyền đang bước sang một giai đoạn hoàn toàn mới.
Trong khi đó, tại Việt Nam, tình trạng sử dụng trái phép nội dung báo chí trên môi trường số đã tồn tại nhiều năm. Không ít trang tin tổng hợp và tài khoản mạng xã hội thường xuyên sao chép nguyên văn, cắt ghép hoặc "xào nấu" nội dung từ các cơ quan báo chí lớn như VnExpress, Tuổi Trẻ hay VietnamPlus để thu lợi từ quảng cáo mà không xin phép hay trả phí bản quyền.
Cuộc chiến bản quyền bước sang giai đoạn mới
Tại phiên thảo luận, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, cho biết vấn đề bản quyền báo chí đã được bàn thảo trong nhiều năm nhưng đến nay vẫn gần như "dậm chân tại chỗ".
Theo ông, cuộc chiến bản quyền hiện nay đã trở nên phức tạp hơn rất nhiều khi đối thủ không chỉ còn là các nền tảng mạng xã hội mà còn là các hệ thống trí tuệ nhân tạo.
Ông dẫn thực tế cho thấy ngày càng nhiều độc giả chuyển sang sử dụng AI để tiếp cận thông tin. Các hệ thống AI liên tục thu thập dữ liệu từ website của các cơ quan báo chí để phục vụ việc huấn luyện mô hình.
Nếu như Google Search trước đây vẫn đưa người dùng trở lại bài báo gốc, giúp các tòa soạn duy trì lượng truy cập, thì chatbot AI lại tổng hợp thông tin và trả lời ngay lập tức. Nhu cầu thông tin của độc giả được đáp ứng mà không cần nhấp vào trang báo chính thống, khiến các cơ quan báo chí mất dần lưu lượng truy cập cũng như nguồn thu quảng cáo.
Theo ông Lê Quốc Minh, thế giới hiện đang hình thành hai xu hướng đối lập trong cách ứng xử với AI: một bên kiên quyết ngăn chặn việc AI khai thác nội dung báo chí, trong khi bên còn lại lựa chọn hợp tác để vừa tạo nguồn thu, vừa giúp AI được huấn luyện trên nguồn dữ liệu chính thống thay vì tự do "cào quét" thông tin trên Internet.
Báo chí ở thế yếu trước các "ông lớn" công nghệ
Đề cập cuộc đối đầu với các tập đoàn công nghệ lớn (Big Tech), ông Lê Quốc Minh cho rằng báo chí thường ở thế yếu.
Ông nhắc lại kinh nghiệm quốc tế cho thấy Google có xu hướng thỏa hiệp nhiều hơn, trong khi Meta - công ty mẹ của Facebook, lại tỏ ra cứng rắn. Khi chính phủ các nước tìm cách buộc các nền tảng phải chia sẻ doanh thu hoặc trả tiền cho báo chí, các doanh nghiệp công nghệ này sẵn sàng ngừng hiển thị tin tức trên nền tảng của mình.
Theo ông Minh, trường hợp của Canada là một "thất bại nghiêm trọng" khi các nền tảng mạng xã hội dừng cung cấp tin tức, khiến lưu lượng truy cập của các cơ quan báo chí sụt giảm mạnh. Đây là bài học mà báo chí Việt Nam cần lưu ý để tránh lặp lại.
Ông cho biết đến nay, Úc được xem là quốc gia thành công nhất trong việc buộc các nền tảng công nghệ chia sẻ lợi ích nhờ có khung pháp lý đủ mạnh và quyết tâm bền bỉ, qua đó yêu cầu Meta chi trả khoảng 250 triệu USD cho các nhà xuất bản trong ba năm qua.
Ở Đông Nam Á, Indonesia cũng từng đưa ra nhiều tuyên bố cứng rắn nhưng kết quả cuối cùng chưa đạt kỳ vọng. Theo ông Minh, Việt Nam hiện chưa có cơ chế pháp lý mạnh như Liên minh châu Âu (EU) hay quyết tâm bền bỉ như Úc, vì vậy cần lựa chọn một hướng đi linh hoạt và phù hợp hơn.
"Nếu mình không tự bảo vệ bản quyền của mình là mình chết"
Tại Việt Nam, từ ngày 1/7/2026, Nghị định 174/2026 chính thức có hiệu lực với mức xử phạt lên tới 30 triệu đồng đối với hành vi sao chép, chia sẻ tác phẩm báo chí không được phép. Tuy nhiên, để giải quyết tận gốc vấn đề, theo nhiều ý kiến, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về quyền liên quan và quyền khai thác nội dung báo chí trên môi trường số.
Ông Lê Quốc Minh cũng chỉ ra một thách thức khác là tốc độ phát triển của công nghệ đang vượt xa quá trình xây dựng pháp luật. Ông nhận định: "Luật đi chậm hơn thực tế là dễ hiểu vì bây giờ là AI nhanh quá, AI của 6 tháng trước nó khác với AI bây giờ".
Theo ông, bất kỳ nội dung nào đã công khai trên Internet đều có nguy cơ bị AI sao chép và xử lý, thậm chí AI còn làm tốt hơn con người trong việc tổng hợp những thông tin đơn giản. Vì vậy, các cơ quan báo chí cần quyết liệt bảo vệ bản quyền đối với cả văn bản, hình ảnh và video ngắn.
Ông nhấn mạnh nguyên tắc: "Cứ dùng nội dung báo chí là phải trả bản quyền" và "đã sử dụng là phải trả tiền" dưới bất kỳ hình thức nào.
Dù thừa nhận luật pháp luôn đi sau công nghệ, ông khẳng định các tòa soạn không thể buông xuôi mà phải chủ động làm chủ công nghệ, tái cấu trúc quy trình sản xuất và xây dựng mô hình tòa soạn hiện đại để thích ứng với môi trường số.
Theo ông, báo chí cũng cần tăng cường tuyên truyền để các tổ chức, cá nhân hiểu rằng họ không thể tiếp tục "sống trên lưng báo chí" mà không chi trả chi phí tương xứng.
Đối với chính các cơ quan báo chí, ông Lê Quốc Minh cảnh báo: "Nếu mình không tự bảo vệ bản quyền của mình là mình chết". Ông yêu cầu các tòa soạn phải nâng cao nhận thức, chủ động tìm kiếm giải pháp và mạnh dạn lên tiếng bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.
Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, việc làm chủ công nghệ không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến chủ quyền dữ liệu, bản sắc văn hóa và an ninh thông tin quốc gia.
Ông cho biết, với công nghệ theo dõi kỹ thuật số (digital tracking), việc phát hiện hành vi vi phạm bản quyền hiện đã thuận lợi hơn nhiều. Vì vậy, cần có chế tài đủ mạnh đối với cả các tập đoàn lớn và cá nhân vi phạm. Nếu không, các đơn vị sản xuất nội dung gốc chỉ nhận được vài nghìn lượt xem trong khi những bên sao chép lại thu về hàng triệu lượt tương tác, khiến công sức của nhà báo bị "bỏ sông bỏ bể".
