Chia sẻ về trải nghiệm cá nhân, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết khi còn giảng dạy, ông từng đề cập yêu cầu trang bị tư duy này cho người học: biết đặt câu hỏi, dám nghĩ khác, làm khác và tìm giải pháp vượt qua thách thức.
"Khi còn giảng dạy, tôi từng đề cập yêu cầu trang bị tư duy này cho người học: biết đặt câu hỏi, dám nghĩ khác, làm khác và tìm giải pháp vượt qua thách thức. Hôm nay, yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết", Bộ trưởng Vũ Hải Quân nói.
Sự đối lập giữa hai luồng tư duy cũng được người đứng đầu ngành Khoa học và Công nghệ chỉ rõ. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, tư duy lối mòn thường bắt đầu bằng những câu nói như "trước nay vẫn làm như vậy", "chưa có tiền lệ", "hãy chờ đủ điều kiện".
Ngược lại, tư duy đổi mới bắt đầu bằng câu hỏi: "Có cách nào tốt hơn? Cần tạo ra điều kiện gì? Chúng ta có thể bắt đầu từ đâu?". Bộ Trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh những hệ lụy to lớn của sự rập khuôn: "Lối mòn khiến chúng ta ngừng học hỏi; với tổ chức, biến kinh nghiệm thành khuôn cứng; với quốc gia, có thể làm chậm những quyết định chiến lược và bỏ lỡ cơ hội phát triển".
Để làm rõ lập luận của mình, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã dẫn chứng những bài học mang tính biểu tượng toàn cầu. Ông nhắc lại câu chuyện của Nokia từng giữ vị thế dẫn đầu thị trường điện thoại di động nhưng đánh mất lợi thế trong làn sóng điện thoại thông minh. Bài học này cho thấy thành công trong quá khứ không bảo đảm khả năng thích ứng trong tương lai.
Ở chiều ngược lại, sự thành công của DeepSeek đến từ cách tiếp cận mới trong phát triển trí tuệ nhân tạo. Những nghiên cứu về học tăng cường mở thêm hướng phát triển năng lực suy luận của AI. Điều này cho thấy cạnh tranh công nghệ không chỉ là cạnh tranh về nguồn lực mà còn về chất lượng câu hỏi, phương pháp nghiên cứu và khả năng thử nghiệm. Hơn nữa, việc công bố mở mô hình để cộng đồng cùng sử dụng, phát triển cũng gợi mở cách huy động trí tuệ cộng đồng để thúc đẩy đổi mới.
Từ hai câu chuyện trên, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã đúc kết một yêu cầu cốt lõi: phải biết tự đổi mới ngay khi đang thành công và dám tìm lối đi khi điều kiện còn hạn chế. Ở tầm quốc gia, Singapore là một minh họa rõ nét.
Trước bài toán thiếu nước, nước này đầu tư dài hạn vào công nghệ và phát triển NEWater, biến nước đã qua sử dụng thành nguồn nước có thể tái sử dụng. Một giới hạn của tự nhiên đã trở thành động lực tìm kiếm giải pháp.
Liên hệ với thực tiễn đất nước, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định Việt Nam cũng đứng trước yêu cầu đổi mới ở tầm vóc lớn. "Tầm nhìn phát triển 100 năm đòi hỏi chúng ta vượt lên giới hạn của một nhiệm kỳ, xây dựng những nền tảng để các thế hệ sau có thể tiến xa hơn", Bộ trưởng cho hay.
Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, tư duy đổi mới cần được thể hiện trong quá trình tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao hiệu lực bộ máy, xây dựng nền quản trị gần dân, phục vụ nhân dân.
Đồng thời, cần thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trở thành động lực phát triển. "Chúng ta phải tạo ra nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất và khả năng làm chủ công nghệ. Mỗi nguồn lực cần được sử dụng hiệu quả hơn", Bộ trưởng Vũ Hải Quân nói.
Trên bình diện vĩ mô, Chính phủ đã ban hành Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, khơi dậy tinh thần dám làm, chấp nhận rủi ro và khoan dung với thất bại. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, chiều sâu của một quốc gia khởi nghiệp nằm ở khả năng nuôi dưỡng sáng kiến và tạo cơ hội để sáng kiến trưởng thành.
Cụ thể: Một người trẻ có ý tưởng cần có người hướng dẫn; Nhóm nghiên cứu có công nghệ cần kết nối với doanh nghiệp; Doanh nghiệp có sản phẩm mới cần cơ hội thử nghiệm và tiếp cận thị trường; Tinh thần khởi nghiệp cũng cần hiện diện trong những tổ chức đã hoạt động lâu năm, với khả năng liên tục học hỏi và tự làm mới mình.
Từ những định hướng chiến lược, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã nhấn mạnh một số yêu cầu hành động cụ thể cho từng nhóm chủ thể trong xã hội: Với mỗi người dân, tư duy đổi mới bắt đầu từ học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày. Một sáng kiến giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí hay nâng cao chất lượng đều đáng được trân trọng.
Với doanh nghiệp, đổi mới cần trở thành một phần của chiến lược kinh doanh, bắt đầu từ những bài toán thực tế về năng suất, nhu cầu khách hàng và công nghệ có thể tạo ra giá trị mới. Với các tổ chức, trường đại học, viện nghiên cứu, cần xây dựng môi trường khuyến khích câu hỏi mới, lắng nghe ý kiến khác biệt và tạo điều kiện để những người có sáng kiến được thử sức.
Còn với bộ, ngành, địa phương, tư duy đổi mới phải thể hiện trong cách xây dựng và thực thi chính sách. Khi xuất hiện vấn đề mới, cần chủ động nghiên cứu, đề xuất cơ chế phù hợp. Khi người dân, doanh nghiệp gặp vướng mắc, phải xác định rõ trách nhiệm, thời hạn và kết quả cần đạt.
Đặc biệt, Bộ trưởng Vũ Hải Quân thẳng thắn yêu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ cũng phải bắt đầu từ chính mình, đổi mới cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu. Toàn ngành phải đưa chính sách gần hơn với nhu cầu thực tế, lấy hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp làm thước đo.
Khép lại bài phát biểu mang tính truyền cảm hứng sâu sắc, Bộ trưởng Vũ Hải Quân gửi gắm một thông điệp mạnh mẽ: "Một quốc gia đổi mới được hình thành từ những con người biết đổi mới và những tổ chức tạo điều kiện cho đổi mới. Tầm nhìn trăm năm cần bắt đầu bằng những quyết định đúng hôm nay; khát vọng lớn cần được thực hiện bằng những công việc cụ thể, bền bỉ và có kết quả".
Bộ trưởng Vũ Hải Quân cũng bày tỏ kỳ vọng: "Tôi mong tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo hôm nay, mỗi chúng ta sẽ lựa chọn một việc cần thay đổi, một vấn đề cần giải quyết, một sáng kiến cần đưa vào thực tiễn. Mỗi người chủ động hơn một bước, mỗi tổ chức đổi mới thêm một việc, chúng ta sẽ cùng tạo nên năng lực phát triển mới cho đất nước".
