Trong tuyên bố dài 45 trang được các nhà lãnh đạo BRICS công bố tại hội nghị thượng đỉnh ở New Delhi vừa qua, khối cho biết sẽ tiếp tục thúc đẩy các giao dịch xuyên biên giới nhanh chóng, chi phí thấp, dễ tiếp cận, hiệu quả, minh bạch và an toàn giữa các thành viên.
Tuy nhiên, ông Sudhakar Dalela, Thư ký Bộ Ngoại giao Ấn Độ, cho biết hiện chưa có đề xuất nào trong nội bộ BRICS về việc tạo ra một đồng tiền chung.
Theo ông Matteo Giovannini, nghiên cứu viên liên kết không thường trú tại Trung tâm Trung Quốc và Toàn cầu hóa, đây không phải là sự từ bỏ mục tiêu phi đô la hóa mà là sự thay đổi trong cách tiếp cận. Thay vì theo đuổi một đồng tiền chung, BRICS đang tập trung xây dựng cơ sở hạ tầng thanh toán để các thành viên có thể giảm phụ thuộc vào đồng đô la trong các giao dịch thực tế.
Ông Giovannini cho rằng cách tiếp cận này khả thi hơn do các thành viên BRICS có sự khác biệt lớn về chính sách tiền tệ, cơ chế tỷ giá, kiểm soát vốn và cơ cấu kinh tế.
Bản tuyên bố cho biết Nhóm công tác về Thanh toán BRICS đã nghiên cứu khả năng kết nối và tương thích giữa các hệ thống thanh toán, kênh truyền tin xuyên biên giới, đồng thời thảo luận việc sử dụng nội tệ trong thanh toán thương mại và đầu tư.
Ý tưởng về một đồng tiền chung BRICS nhận được nhiều sự chú ý từ năm 2023, sau khi Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva đề cập đến khả năng xây dựng một đồng tiền phục vụ giao dịch giữa các thành viên. Tổng thống Mỹ Donald Trump sau đó từng cảnh báo sẽ áp mức thuế 100% đối với các nước BRICS nếu khối này tạo ra một đồng tiền mới hoặc tìm cách thay thế đồng đô la Mỹ.
Tuy nhiên, ông Xu Tianchen, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Economist Intelligence Unit (EIU), cho rằng ý tưởng về một đồng tiền chung BRICS thiếu cơ sở thực tiễn.
Theo ông, khối chưa có một thị trường chung hay một cơ quan trung ương đủ thẩm quyền để điều phối chính sách giữa các thành viên như mô hình Liên minh châu Âu. Các nước BRICS cũng có những lợi ích và mục tiêu khác nhau trong việc duy trì quyền kiểm soát đối với chính sách tiền tệ.
“Điều này đồng nghĩa với việc rất khó để đạt được một liên minh chính trị chung, một thị trường thống nhất hay một đồng tiền chung”, ông Xu nhận định.
BRICS hiện gồm 11 thành viên: Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi, Ai Cập, Ethiopia, Iran, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Ả Rập Xê Út và Indonesia.
Dù chưa theo đuổi đồng tiền chung, các nhà phân tích cho rằng nỗ lực giảm phụ thuộc vào đồng đô la nhiều khả năng vẫn tiếp diễn trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng và những lo ngại về hệ thống tài chính do đồng đô la chi phối.
Ông Xu cho rằng một hướng đi thực tế hơn là mỗi thành viên phát triển mạng lưới thanh toán bằng nội tệ, sau đó tăng khả năng kết nối và tương thích giữa các hệ thống này.
Trong khi đó, ông Giovannini dự báo thương mại nội khối BRICS sẽ ngày càng sử dụng nhiều đồng nội tệ hơn, cùng với sự phát triển của các hệ thống thanh toán và truyền tin tài chính có khả năng tương thích cao.
Theo ông, BRICS nhiều khả năng sẽ tập trung hoàn thiện các cơ chế nền tảng của hệ thống tài chính quốc tế thay vì tạo ra một đồng tiền mới. Đồng đô la vẫn khó bị thay thế trong tương lai gần, nhưng một hệ sinh thái tài chính song song có thể dần hình thành, trong đó đồng bạc xanh không còn là phương tiện trung gian mặc định cho mọi giao dịch.
