Theo các quan chức và nhà nghiên cứu phương Tây, hàng tỷ USD tiền của Iran vẫn luân chuyển qua các tài khoản thanh toán bù trừ tại ngân hàng Mỹ mỗi năm, bất chấp các lệnh trừng phạt của Washington.
Iran tiếp cận hệ thống này thông qua các đối tác nước ngoài có quan hệ với ngân hàng Mỹ, tận dụng mạng lưới ngân hàng đại lý tồn tại hơn một thế kỷ. Tehran đồng thời sử dụng các công ty bình phong và nhiều thủ đoạn để che giấu nguồn gốc dòng tiền.
Chính quyền Tổng thống Trump gần đây cảnh báo các ngân hàng nước ngoài về những giao dịch bằng USD với Iran thông qua tài khoản đại lý tại Mỹ, đồng thời yêu cầu ngân hàng trong nước tăng cường giám sát.
Ngày 28/8, Bộ Tài chính Mỹ xác định chi nhánh UAE của ngân hàng nhà nước Ai Cập Banque Misr là một trong những tổ chức bị nghi ngờ hỗ trợ Iran tiếp cận hệ thống ngân hàng Mỹ. Theo Bộ Tài chính, chi nhánh này đã sử dụng tài khoản đại lý tại Mỹ để chuyển tới 1,8 tỷ USD cho các công ty có khả năng thuộc mạng lưới ngân hàng ngầm của Iran.
Banque Misr cho biết đang làm việc với Bộ Tài chính Mỹ và tuân thủ các quy định liên quan, đồng thời khẳng định các chi nhánh tại UAE vẫn hoạt động bình thường. JPMorgan Chase và Citigroup, hai ngân hàng được Banque Misr liệt kê là đối tác ngân hàng đại lý, từ chối bình luận.
Động thái trên nằm trong “Chiến dịch Kẻ bị gạt ra ngoài lề kinh tế” (Operation Economic Outcast) của chính quyền Tổng thống Trump, nhằm gia tăng sức ép tài chính lên Iran. Washington cảnh báo các nước phải cắt đứt quan hệ với Tehran nếu không muốn đối mặt với các biện pháp trừng phạt thứ cấp, bao gồm nguy cơ bị loại khỏi hệ thống tài chính sử dụng USD.
Dòng tiền khó kiểm soát
Một số chuyên gia cho rằng, chiến dịch của Washington sẽ khó đạt hiệu quả nếu các ngân hàng Mỹ không tăng cường giám sát quan hệ ngân hàng đại lý.
Năm ngoái, Bộ Tài chính Mỹ cho biết khoảng 9 tỷ USD tiền của Iran đã luân chuyển qua các ngân hàng Mỹ trong năm 2024. Elaine Dezenski, cựu quan chức Bộ An ninh Nội địa Mỹ, cho rằng các ngân hàng Mỹ và ngân hàng đại lý phải chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc theo dõi những dòng tiền này.
Các tổ chức tài chính Mỹ khẳng định họ phối hợp với Bộ Tài chính để thực thi lệnh trừng phạt và báo cáo những hoạt động đáng ngờ liên quan đến Iran.
Tuy nhiên, siết kiểm soát quá mức cũng có thể khiến Washington mất đi một kênh quan trọng để theo dõi hoạt động tài chính của Tehran. Dù vậy, chính quyền Trump vẫn thúc giục các ngân hàng tăng cường giám sát và cảnh báo việc không tuân thủ các quy định trừng phạt sẽ dẫn đến hậu quả.
Bộ Tài chính Mỹ đồng thời cảnh báo các ngân hàng toàn cầu về những dấu hiệu cho thấy công ty bình phong có thể lợi dụng hệ thống tài chính do Mỹ dẫn đầu để phục vụ lợi ích của Iran, chẳng hạn cơ cấu sở hữu thiếu minh bạch tại UAE hoặc doanh nghiệp đăng ký ở Hồng Kông sử dụng tài khoản ngân hàng Trung Quốc nhưng không có sự hiện diện trực tuyến.
“Kẽ hở” từ hệ thống ngân hàng đại lý
Cốt lõi vấn đề nằm ở hệ thống ngân hàng đại lý, qua đó các giao dịch USD trên toàn cầu cuối cùng phải thanh toán bù trừ qua một tổ chức tài chính Mỹ. Cơ chế này giúp Washington giám sát phần lớn dòng tiền USD và có thể chặn quyền tiếp cận đồng tiền này khi cần.
Iran ngày càng sử dụng nhân dân tệ và tiền mã hóa để tránh sự giám sát của Mỹ, nhưng vẫn cần USD cho một số hoạt động thương mại, hỗ trợ đồng minh và mua công nghệ, linh kiện bị hạn chế.
Để duy trì khả năng tiếp cận USD, Iran được cho là xây dựng mạng lưới ngân hàng ngầm gồm các công ty bình phong và cơ sở đổi ngoại tệ tại Hồng Kông, Dubai. Thay vì giao dịch trực tiếp với ngân hàng Mỹ, các công ty này sử dụng đối tác tại Trung Quốc, UAE và những nơi khác có quan hệ ngân hàng đại lý với Mỹ để luân chuyển tiền mà không để lộ liên hệ với Tehran.
Trung Quốc phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương của Washington, trong khi Hồng Kông cho biết chỉ thực thi các biện pháp trừng phạt của Liên Hợp Quốc.
Bài toán khó với Washington
Quan hệ ngân hàng đại lý giữ vai trò thiết yếu trong thanh toán xuyên biên giới và cũng mang lại lợi nhuận đáng kể cho các ngân hàng Mỹ thông qua phí dịch vụ, tiền gửi và các dịch vụ cho khách hàng nước ngoài.
Tuy nhiên, Washington phải cân bằng giữa việc kiểm soát dòng tiền Iran và nguy cơ thúc đẩy các quốc gia tìm kiếm lựa chọn thay thế USD, như nhân dân tệ. “Càng sử dụng nhiều các công cụ này, bạn càng tạo ra động lực thúc đẩy việc tìm kiếm các giải pháp thay thế” cho USD, Alex Zerden, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, nhận định.
Trong vụ Banque Misr UAE, Bộ Tài chính Mỹ không áp dụng trừng phạt thứ cấp mà chỉ hạn chế quyền tiếp cận các tài khoản ngân hàng đại lý tại Mỹ. Chi nhánh này có 30 ngày để phản hồi trước khi từng bước chấm dứt quan hệ với các ngân hàng Mỹ.
Cách tiếp cận này cho thấy Washington lo ngại việc siết quá mạnh có thể gây tác động dây chuyền. Cắt một ngân hàng nước ngoài khỏi thị trường Mỹ có thể khiến ngân hàng đó sụp đổ, trong khi trừng phạt ngân hàng Mỹ có thể khiến họ thu hẹp hoạt động ngân hàng đại lý, ảnh hưởng rộng hơn tới hệ thống tài chính toàn cầu.
“Đó là lý do tại sao họ không thể áp dụng cách tiếp cận đồng loạt ngay lập tức”, Jason Prince, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, nhận định.
