Từ câu chuyện cụ thể, các chuyên gia cho rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở việc “học sinh có làm được hay không” mà là đề tài đó đã đi qua những bước kiểm soát khoa học nào.
Không thể đánh giá bằng cảm tính
PGS.TS Nguyễn Huy Nga, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế) cho rằng, việc vội vàng kết luận học sinh không thể thực hiện một đề tài y sinh là thiếu cơ sở.
Theo ông, trong bối cảnh hiện nay, học sinh hoàn toàn có thể tham gia nghiên cứu nếu có sự hỗ trợ từ các đơn vị chuyên môn như viện nghiên cứu, bệnh viện hoặc phòng thí nghiệm đạt chuẩn. Điều kiện cơ sở vật chất và sự đồng hành của chuyên gia là yếu tố then chốt quyết định khả năng triển khai.
“Không thể nói ngay là học sinh hay nhà trường đó có làm được hay không, vì điều này còn phụ thuộc vào việc họ có liên kết với cơ sở chuyên môn đủ năng lực hay không”, ông Nga nói.
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh, với các đề tài thuộc lĩnh vực y sinh – nơi liên quan trực tiếp đến con người, mẫu bệnh phẩm hoặc dữ liệu y khoa, tiêu chuẩn đánh giá phải đặc biệt nghiêm ngặt. Điều cần truy đến cùng không phải là độ “hoành tráng” của đề tài, mà là quy trình nghiên cứu có được thực hiện đúng chuẩn hay không.
Theo đó, những câu hỏi bắt buộc phải được làm rõ gồm: Đề tài được triển khai ở đâu, quy trình lấy mẫu ra sao, có hội đồng khoa học thẩm định hay chưa, ai là người hướng dẫn chuyên môn và đặc biệt, có hội đồng đạo đức xem xét nếu nghiên cứu liên quan đến con người hay không.
“Trong nghiên cứu y sinh, yếu tố đạo đức là bắt buộc. Nếu không có sự thẩm định này thì dù kết quả có vẻ thuyết phục đến đâu cũng cần xem xét lại”, ông Nga nhấn mạnh.
Về quy mô mẫu nghiên cứu, ông cho rằng không thể áp đặt một con số cứng nhưng phải đảm bảo đủ ý nghĩa thống kê và được thiết kế bài bản.
“Không thể làm tùy tiện. Thiết kế nghiên cứu phải được hội đồng chuyên môn thông qua”, ông Nga chia sẻ.
Minh bạch là nguyên tắc tối thiểu
Ở góc độ khoa học môi trường và đào tạo, GS.TS Đặng Kim Chi, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường cho rằng, tranh cãi hiện nay phản ánh một vấn đề quen thuộc trong các cuộc thi khoa học học đường: Ranh giới giữa “hỗ trợ” và “làm thay”.
Theo bà, học sinh phổ thông hoàn toàn có thể thực hiện các đề tài nghiên cứu, nhưng mức độ phức tạp phải phù hợp với điều kiện thực tế. Với những đề tài cần thiết bị hiện đại, việc hợp tác với các phòng thí nghiệm chuyên sâu là bình thường, song tất cả phải được công khai.
“Mọi sự hỗ trợ đều phải được ghi rõ trong hồ sơ: thực hiện ở đâu, sử dụng thiết bị gì, ai hỗ trợ, ai hướng dẫn. Không thể có chuyện làm ở nơi khác nhưng lại không nêu”, GS Kim Chi nêu rõ.
GS Kim Chi cũng nhấn mạnh, minh bạch không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là nguyên tắc đạo đức cơ bản của nghiên cứu khoa học. Việc kế thừa kết quả của người đi trước là cần thiết, nhưng phải trích dẫn đầy đủ và chỉ rõ phần đóng góp mới.
“Nếu lấy kết quả của người khác mà nhận là của mình thì đó là đạo văn, không có ngoại lệ”, GS Kim Chi khẳng định.
Từ kinh nghiệm nhiều năm tham gia hội đồng chấm thi, bà cho biết từng gặp không ít đề tài “vượt tầm” học sinh. Khi được hỏi sâu, một số thí sinh thừa nhận phần lớn công việc do phụ huynh hoặc người lớn thực hiện. Người lớn có thể hỗ trợ, nhưng không được lấn át vai trò chính của học sinh. Điều quan trọng là phải xác định được đâu là phần các em thực sự làm.
“Không phải cứ gắn mác nghiên cứu là có giá trị”
Nhìn rộng hơn, GS.TS Phạm Tất Dong, Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam cho rằng, những tranh cãi hiện tại không phải hiện tượng mới.
Theo ông, học sinh hoàn toàn có thể tiếp cận nghiên cứu khoa học, nhưng cần đặt trong giới hạn phù hợp với lứa tuổi và điều kiện thực tế. Những đề tài mang tính tìm hiểu, khám phá là cần thiết và nên khuyến khích. Tuy nhiên, với các đề tài đòi hỏi công nghệ cao, quy trình phức tạp, cần đặt câu hỏi về tính khả thi.
“Nếu một đề tài đòi hỏi máy móc hiện đại, quy trình thử nghiệm chuyên sâu thì phải hỏi: Các em lấy đâu ra điều kiện để làm thật”, GS Dong bày tỏ.
Về cách nhận diện một đề tài thiếu trung thực, GS Dong cho rằng không nên chỉ dựa vào phần mềm kiểm tra trùng lặp, mà cần đối thoại trực tiếp với học sinh.
“Hãy hỏi các em căn cứ vào đâu để làm đề tài, đã có những ai nghiên cứu trước đó, mình kế thừa gì và sáng tạo ở đâu. Nếu không trả lời được thì rất khó coi đó là nghiên cứu thực sự”, GS Dong nhấn mạnh.
Theo ông, trong khoa học, kế thừa là nguyên tắc cơ bản, nhưng phải đi kèm với đóng góp mới. Nếu chỉ “bê nguyên” kết quả hoặc thay đổi hình thức, thì không thể gọi là nghiên cứu.
Một điểm được các chuyên gia cùng nhấn mạnh là không thể quy toàn bộ trách nhiệm cho học sinh nếu phát hiện sai phạm.
GS Kim Chi cho rằng, nếu hồ sơ dự thi không yêu cầu rõ ràng về trích dẫn tài liệu, minh chứng kết quả, địa điểm thực hiện hay mức độ hỗ trợ, thì đó là lỗ hổng từ khâu tổ chức.
Trong khi đó, GS Phạm Tất Dong đặt vấn đề trách nhiệm ở nhiều cấp: Từ người hướng dẫn, đơn vị thẩm định đến hội đồng chấm thi.
“Học sinh có thể chưa hiểu hết chuẩn mực học thuật, nhưng người lớn thì phải hiểu. Nếu có sai phạm, cần xem ai duyệt đề tài, ai xác nhận đủ điều kiện để mang đi thi”, GS Dong phân tích thêm.
Theo ông, trong hầu hết các đề tài, vai trò của giáo viên hướng dẫn là rất lớn. Nếu thiếu kiểm soát từ khâu này, nguy cơ “thổi phồng” năng lực hoặc vay mượn kết quả là khó tránh khỏi.
Từ góc nhìn hệ thống, GS Phạm Tất Dong cho rằng nguyên nhân sâu xa của những nghi vấn tương tự nằm ở “bệnh thành tích” trong giáo dục. Khi người ta đặt nặng giải thưởng, danh hiệu, rất dễ nảy sinh tâm lý làm đẹp hồ sơ bằng mọi giá. Khoa học khi đó bị biến thành công cụ trang trí, không còn là quá trình học tập trung thực.
Theo ông, nếu không kiểm soát chặt, các cuộc thi khoa học dành cho học sinh có thể phản tác dụng. Không chỉ làm sai lệch mục tiêu giáo dục, điều này còn ảnh hưởng đến uy tín của cộng đồng khoa học.
“Những nhà khoa học thực thụ khi nghe các đề tài phi thực tế sẽ không tin. Mà khi mất niềm tin, cuộc thi rất khó giữ được giá trị”, GS Dong cảnh báo.
Trước những phản ánh, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết đã chỉ đạo các đơn vị liên quan kiểm tra, xác minh các nghi vấn về liêm chính khoa học trong cuộc thi.
Theo Bộ, do tính chất mở của cuộc thi, công tác hậu kiểm là bắt buộc nhằm đảm bảo khách quan, minh bạch. Trong trường hợp phát hiện vi phạm, các cá nhân, tổ chức liên quan sẽ bị xử lý theo quy chế và quy định pháp luật.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc xử lý từng trường hợp cụ thể là chưa đủ. Điều cần thiết hơn là rà soát lại toàn bộ quy trình – từ lựa chọn đề tài, thẩm định tính khả thi, tổ chức thực hiện, đến đánh giá và chấm giải.
Từ một đề tài gây tranh cãi, câu chuyện đặt ra yêu cầu lớn hơn đối với giáo dục: Xây dựng văn hóa nghiên cứu trung thực ngay từ bậc phổ thông.
Một đề tài khoa học dù ở cấp độ nào, cũng phải đảm bảo ba yếu tố cốt lõi: Minh bạch, đúng quy trình và có đóng góp thực chất. Nếu chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng mà bỏ qua hành trình hình thành, rất dễ dẫn đến những đánh giá sai lệch.
Như nhận định của các chuyên gia, muốn đánh giá đúng một công trình nghiên cứu của học sinh, cần “soi” toàn bộ quá trình từ ý tưởng ban đầu, điều kiện thực hiện, mức độ tham gia của thí sinh, cho đến các bước thẩm định chuyên môn.
