Trong 20 năm qua, châu Âu đã đóng cửa khoảng một phần tư số nhà máy lọc dầu, đồng thời giảm gần 10% công suất xử lý. Các nhà hoạch định chính sách từng dự báo quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch sẽ làm giảm nhu cầu đối với xăng và dầu diesel, qua đó khiến việc duy trì các cơ sở lọc dầu trở nên kém cần thiết.
Bên cạnh đó, các quy định môi trường ngày càng nghiêm ngặt cũng làm tăng chi phí hoạt động. Theo Hệ thống Mua bán Khí thải của EU (ETS), các nhà máy lọc dầu phải đối mặt với hạn ngạch phát thải carbon ngày càng thu hẹp và lượng hạn ngạch miễn phí giảm dần. Trong khi đó, Chỉ thị về Phát thải Công nghiệp (IED) buộc các cơ sở phải đầu tư cải tạo, nâng cấp thiết bị để đáp ứng những tiêu chuẩn môi trường khắt khe hơn.
Việc thu hẹp công suất lọc dầu khiến châu Âu phụ thuộc nhiều hơn vào nhiên liệu tinh chế nhập khẩu, đặc biệt là dầu diesel. Những gián đoạn nguồn cung liên quan đến xung đột tại Trung Đông và Ukraine đang phơi bày rủi ro của chiến lược này. Giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu gần đây đã vượt 100 euro/MWh, mức cao nhất kể từ khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát năm 2022. Nguyên nhân chủ yếu là nguồn cung LNG qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, trong khi căng thẳng địa chính trị làm gia tăng bất ổn trên thị trường năng lượng.
Cú sốc năng lượng mới cũng khiến hóa đơn nhập khẩu của châu Âu tăng thêm hơn 100 tỷ euro (khoảng 111 tỷ USD), cho thấy mức độ dễ tổn thương của khu vực khi phải phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.
Trước tình hình này, Ba Lan, Cộng hòa Séc và Slovakia đang thúc giục Ủy ban châu Âu xây dựng chiến lược dài hạn nhằm bảo vệ ngành lọc dầu trong khu vực. Các nước này đề nghị EU hỗ trợ tài chính để nâng cấp cơ sở hạ tầng, giảm bớt thủ tục hành chính và điều chỉnh hệ thống ETS để các nhà máy lọc dầu có thể duy trì khả năng cạnh tranh với các đối thủ quốc tế. Họ cảnh báo những quy định khí hậu quá nghiêm ngặt có thể khiến hoạt động sản xuất dịch chuyển sang các quốc gia có tiêu chuẩn môi trường thấp hơn, đồng thời làm gia tăng sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.
Brussels cũng bắt đầu điều chỉnh cách tiếp cận. Vừa qua, Ủy ban châu Âu tổ chức cuộc đối thoại cấp cao đầu tiên với ngành lọc dầu, tập trung vào an ninh năng lượng, năng lực cạnh tranh công nghiệp và khả năng sẵn sàng quốc phòng. Theo các số liệu được đưa ra tại diễn đàn, các nhà máy lọc dầu trong EU hiện cung cấp khoảng 70% nhiên liệu máy bay và 85% dầu diesel tiêu thụ tại châu Âu.
Vấn đề không chỉ nằm ở nhu cầu dân sự. Ủy viên phụ trách Quốc phòng và Không gian Andrius Kubilius nhấn mạnh nguồn cung nhiên liệu có vai trò thiết yếu đối với khả năng cơ động của quân đội và năng lực phòng thủ. Theo các mô hình sẵn sàng lực lượng của NATO, liên minh cần có khả năng triển khai và cung ứng đầy đủ cho 100.000 binh sĩ trong 10 ngày đầu tiên của một cuộc khủng hoảng. Điều này đòi hỏi nguồn nhiên liệu ổn định và hệ thống hậu cần đủ năng lực đáp ứng nhu cầu đột biến.
Trong khuôn khổ sáng kiến AccelerateEU, EU dự kiến điều chỉnh các quy định để tạo điều kiện sử dụng kho dự trữ nhiên liệu chiến lược cho mục đích quân sự trong những tình huống đặc biệt. Khối này cũng xem xét mở rộng hệ thống đường ống Trung Âu, được xây dựng từ thời Chiến tranh Lạnh, nhằm cải thiện khả năng vận chuyển nhiên liệu đến sườn phía đông.
Ngoài ra, Ủy ban châu Âu dự kiến phối hợp với ngành lọc dầu xây dựng lộ trình chuyển đổi, khuyến khích đầu tư vào nhiên liệu sinh học và nhiên liệu tổng hợp.
Những động thái trên cho thấy EU đang phải cân nhắc lại mối quan hệ giữa mục tiêu khí hậu và an ninh năng lượng. Thay vì chỉ tập trung thu hẹp ngành lọc dầu, châu Âu ngày càng chú trọng duy trì năng lực sản xuất trong nước, đồng thời tìm cách chuyển đổi lĩnh vực này theo hướng ít phát thải hơn.
