Giá hợp đồng tương lai dầu diesel hàm lượng lưu huỳnh cực thấp trên Sàn giao dịch Hàng hóa New York (NYMEX) chốt phiên thứ Tư (23/9) ở mức 4,77 USD/gallon, tăng 79% so với cuối tháng 2, trước khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran. Trong phiên 16/9, giá có lúc vượt 5,30 USD/gallon, mức cao nhất trong khoảng 4 năm rưỡi.
Tại châu Âu, giá hợp đồng tương lai dầu gasoil trên Sàn giao dịch ICE tăng lên khoảng 1.575 USD/tấn vào ngày 15/9, mức cao nhất kể từ tháng 4. Chênh lệch giữa giá gasoil và dầu thô, một chỉ báo quan trọng về biên lợi nhuận lọc dầu, cũng lập kỷ lục 89 USD/thùng.
Giá dầu thô và diesel gần đây hạ nhiệt nhờ kỳ vọng đàm phán Mỹ - Iran tiến triển, nhưng nguồn cung các sản phẩm lọc dầu vẫn bất định. Lưu lượng qua Hormuz bị hạn chế, trong khi các cuộc tấn công của Ukraine khiến hoạt động lọc dầu và xuất khẩu sản phẩm dầu mỏ của Nga giảm mạnh.
Theo Kpler, xuất khẩu sản phẩm dầu mỏ của Nga giảm 50% trong tháng 8 so với cùng kỳ năm ngoái và có thể tiếp tục giảm trong tháng 9. Trong khi đó, nhu cầu từ châu Âu và châu Á đang đổ dồn sang Mỹ, đẩy giá diesel bán lẻ tại nước này lên mức kỷ lục khoảng 6,52 USD/gallon trong tuần này.
Washington cân nhắc hạn chế xuất khẩu
Trước áp lực giá nhiên liệu, chính phủ Mỹ đang tìm cách ứng phó. Các thông tin xuất hiện hôm thứ Ba (22/9) cho thấy Washington đang cân nhắc hạn chế xuất khẩu diesel. Tổng thống Donald Trump cũng xác nhận khả năng này khi nói với báo giới: “Tôi đã nói: ‘Đừng xuất khẩu dầu diesel nữa’”.
Phát biểu trên đã khiến hợp đồng tương lai diesel tại Mỹ bị bán mạnh do kỳ vọng nguồn cung trong nước có thể tăng, trong khi giá hợp đồng tương lai tại châu Âu lại đi lên.
Giá nhiên liệu tăng đang làm gia tăng chi phí tại nhiều ngành, từ nông nghiệp đến vận tải đường bộ. Trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ diễn ra vào tháng 11, chính quyền ông Trump chịu thêm áp lực trong việc kiềm chế giá nhiên liệu. Có thông tin cho rằng ông đã yêu cầu Ukraine ngừng các cuộc tấn công nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga.
Tuy nhiên, nếu Mỹ hạn chế xuất khẩu diesel, giá nhiên liệu trên thị trường quốc tế có thể tiếp tục tăng. Các doanh nghiệp dầu khí Mỹ đang hưởng lợi từ hoạt động xuất khẩu nhờ biên lợi nhuận lọc dầu ở mức cao, khiến ngành này phản đối mạnh mẽ khả năng áp dụng lệnh cấm.
Patrick De Haan, trưởng bộ phận phân tích dầu khí tại công ty theo dõi giá nhiên liệu GasBuddy, cảnh báo các hạn chế xuất khẩu “có thể làm giảm công suất vận hành của các nhà máy lọc dầu và thắt chặt nguồn cung các loại nhiên liệu khác, bao gồm cả xăng”.
Công suất lọc dầu toàn cầu ngày càng thiếu hụt
Đằng sau tình trạng khan hiếm sản phẩm dầu mỏ hiện nay là vấn đề thiếu công suất lọc dầu kéo dài. Một đơn vị thuộc tập đoàn bảo hiểm Đức Allianz nhận định trong báo cáo rằng việc thiếu đầu tư mang tính cơ cấu vào cơ sở hạ tầng lọc dầu đang làm trầm trọng thêm “cuộc khủng hoảng đa tầng” trên thị trường.
Theo Viện Năng lượng (Energy Institute), công suất lọc dầu toàn cầu đạt 103,75 triệu thùng/ngày vào năm 2025. Dù công suất tăng trung bình 0,6% mỗi năm kể từ năm 2015, tốc độ này vẫn thấp hơn mức tăng 1% mỗi năm của nhu cầu sản phẩm dầu mỏ trong cùng giai đoạn.
Một nguyên nhân quan trọng là làn sóng đóng cửa các nhà máy lọc dầu, đặc biệt tại các nền kinh tế phát triển. Các doanh nghiệp đã giảm đầu tư vào lĩnh vực này trong bối cảnh dự báo nhu cầu dầu mỏ sẽ giảm về dài hạn do quá trình khử carbon.
Dữ liệu của Energy Institute cho thấy công suất lọc dầu tại các nước thành viên Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) giảm trung bình 0,2% mỗi năm kể từ năm 2015, trong khi công suất tại châu Âu giảm 0,9%. Ngược lại, công suất tại Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (CIS), gồm Nga và các nước Trung Á, tăng trung bình 0,3% mỗi năm.
Hệ quả là ngành lọc dầu toàn cầu đã mất đi phần đáng kể công suất dự phòng cần thiết để bù đắp những gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông và Nga. Đến giữa tháng 9, tỷ lệ vận hành công suất tại các nhà máy lọc dầu của Mỹ đã lên gần 98%.
Một chuyên gia phân tích thị trường dầu mỏ Nhật Bản nhận định một số nhà máy có thể đang vận hành vượt quá lịch trình thông thường để duy trì sản lượng. Điều này khiến hệ thống lọc dầu dễ bị tổn thương hơn trước các sự cố thiết bị hoặc những gián đoạn bất ngờ, qua đó tiếp tục gây sức ép lên nguồn cung nhiên liệu.