Từ Bắc vào Nam, những khu chợ cuối năm không chỉ là nơi mua bán, mà còn là không gian lưu giữ phong vị Tết cổ truyền qua bao thế hệ.
Trong ký ức của nhiều người, chợ Tết xưa thường họp ở sân đình, bãi đất ven sông hay ngay đầu làng. Ở miền Bắc, những phiên chợ nổi tiếng như Chợ Đồng Xuân (Hà Nội) hay Chợ Viềng (Ninh Bình) những ngày giáp Tết luôn ken đặc người.
Người đi chợ không chỉ mua bán mà còn du xuân, cầu may. Hàng hóa mộc mạc: mớ lá dong, bó lạt giang, cân gạo nếp, con gà trống, cành đào, cây quất…Tất cả tạo nên bức tranh Tết dung dị mà ấm áp.
Ở miền Trung và miền Nam, không khí cũng rộn ràng không kém. Chợ Bến Thành hay Chợ Đông Ba vào dịp cuối năm luôn nhộn nhịp khách sắm sửa. Người dân chọn từng cặp bánh tét, bánh chưng, hũ dưa món, khay mứt gừng… Tiếng mặc cả, tiếng cười nói xen lẫn mùi nhang trầm, mùi lá mới khiến không gian chợ Tết trở thành một phần ký ức tập thể.
Chợ Tết xưa còn gắn với nhịp sống chậm. Người bán quen mặt người mua, câu chuyện trao đổi nhiều khi dài hơn cả việc mua hàng. Những đứa trẻ con háo hức theo mẹ đi chợ, được mua chiếc tò he, quả bóng bay hay bộ quần áo mới. Đi chợ Tết vì thế không đơn thuần là giao dịch, mà là một nghi thức đón năm mới.
Bước vào thời hiện đại, diện mạo chợ Tết đã có nhiều thay đổi. Siêu thị, trung tâm thương mại, chợ online phát triển mạnh, đáp ứng nhu cầu mua sắm nhanh gọn, tiện lợi. Người dân có thể đặt giỏ quà, thực phẩm, hoa Tết chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại. Không gian chợ truyền thống vì thế phần nào thu hẹp, nhường chỗ cho hình thức phân phối mới.
Tuy vậy, chợ Tết quê không biến mất mà đang “chuyển mình”. Nhiều địa phương phục dựng chợ Tết xưa như một sản phẩm du lịch văn hóa. Các phiên chợ quê tái hiện cảnh gói bánh chưng, viết thư pháp, bày bán nông sản sạch, đồ thủ công… thu hút đông đảo du khách. Ở nhiều vùng nông thôn, chợ Tết vẫn là nơi tiêu thụ nông sản địa phương, tạo sinh kế cho người dân.
Điều quý giá nhất là dù hình thức có thay đổi nhiều, nhưng tinh thần chợ Tết vẫn còn nguyên giá trị: đó là sự sum vầy, sẻ chia và niềm háo hức trước thềm năm mới. Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen ra chợ Tết một lần, không hẳn để mua thật nhiều, mà để cảm nhận hương vị Tết đang đến gần.
Chợ Tết quê xưa và nay vì thế không đối lập, mà là sự tiếp nối. Nếu chợ xưa lưu giữ ký ức và nếp sống cộng đồng, thì chợ nay mở rộng cơ hội tiếp cận và sáng tạo. Dẫu thời gian đổi thay, hình ảnh phiên chợ cuối năm với sắc đào, sắc mai và tiếng cười rộn rã vẫn là mảnh ghép không thể thiếu trong bức tranh Tết Việt.
