Từ tập quán "sống nhờ rừng" đến ý thức "sống cùng pháp luật"
Ngược dòng thời gian về vài thập kỷ trước, ở nhiều bản làng vùng cao Phú Thọ, cuộc sống tự cung tự cấp từng khiến những cánh rừng đầu nguồn phải oằn mình gánh chịu áp lực mưu sinh. Chuyện phát nương làm rẫy, đốn củi hay vào rừng xẻ gỗ dựng nhà từng được một bộ phận bà con coi là lẽ tự nhiên của "lộc trời". Khi ấy, ranh giới giữa tập quán canh tác truyền thống và hành vi vi phạm quy định bảo vệ rừng đôi khi còn mờ nhạt trong nhận thức của người dân.
Thế nhưng, bức tranh lâm nghiệp vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) những năm gần đây đã chứng kiến một cuộc chuyển mình căn bản. Thay vì những buổi tuyên truyền một chiều khô khan, lực lượng kiểm lâm, cán bộ tư pháp và chính quyền các xã vùng cao đã kiên trì "cầm tay chỉ việc", đưa các quy định của Luật Lâm nghiệp lồng ghép vào hương ước, quy ước của từng thôn bản.
Người Mường, người Dao, người Mông nơi đây giờ đã nằm lòng ranh giới pháp lý giữa rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Bà con hiểu rõ hành vi chặt phá rừng trái phép, lấn chiếm đất lâm nghiệp hay bất cẩn dùng lửa gây cháy rừng không chỉ hủy hoại nguồn nước tưới tiêu cho ruộng bậc thang dưới chân núi, mà còn phải đối mặt với những chế tài xử phạt hành chính nghiêm khắc, thậm chí là truy cứu trách nhiệm hình sự.
Sự thay đổi lớn nhất không nằm ở nỗi sợ bị xử phạt, mà ở chỗ pháp luật đã trở thành chuẩn mực ứng xử tự giác của cả cộng đồng. Hễ thấy người lạ mang cưa máy vào bản hay phát hiện dấu hiệu xâm hại lâm sản, chính người dân là tai mắt đầu tiên báo tin cho lực lượng chức năng và tổ bảo vệ rừng thôn bản.
Khi màu xanh đại ngàn trả công xứng đáng
Pháp luật chỉ thực sự bén rễ bền vững khi đi đôi với bài toán sinh kế. Ở các địa bàn miền núi Phú Thọ, chủ trương gắn trách nhiệm bảo vệ rừng với quyền lợi kinh tế thiết thực đã tháo gỡ nút thắt cốt lõi: giúp người dân sống khỏe, sống giàu ngay dưới tán rừng mà không cần xâm hại đến rừng tự nhiên.
Nguồn tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng đều đặn chảy về các thôn bản mỗi năm đã trở thành minh chứng sống động nhất cho giá trị của việc giữ rừng đúng luật. Không chỉ tạo thêm thu nhập ổn định cho các hộ nhận khoán bảo vệ rừng, nguồn kinh phí minh bạch này còn được nhiều cộng đồng dân cư thống nhất trích lập quỹ chung để đổ bê tông đường nội bản, thắp sáng đường quê, tu sửa nhà văn hóa và mua sắm trang thiết bị tuần tra phòng cháy, chữa cháy rừng.
Song hành với dịch vụ môi trường rừng, tư duy làm du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng dưới tán rừng đang mở ra hướng đi mới đầy triển vọng cho đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Phú Thọ. Giữ được rừng nguyên sinh đồng nghĩa với việc giữ được bầu không khí trong lành, giữ được mạch nước suối quanh năm mát lạnh và cảnh quan hùng vĩ để đón du khách thập phương.
Nhiều hộ gia đình trước kia chỉ quen bám nương ngô, vạt sắn nay đã biết chỉnh trang nếp nhà sàn, khôi phục nghề dệt thổ cẩm, chế biến ẩm thực bản địa để làm homestay. Rừng còn xanh thì khách còn đến, sinh kế còn bền bài học kinh tế giản dị ấy càng thôi thúc bà con quyết tâm bảo vệ từng gốc cây, ngọn cỏ theo đúng quy định của Nhà nước.
Cánh chim đầu đàn giữ màu xanh ở Liên Chung
Nhắc đến câu chuyện giữ rừng gắn với sự gương mẫu chấp hành pháp luật ở vùng cao Phú Thọ, người dân xã Thu Cúc vẫn thường lấy tấm gương ông Hoàng Minh Nhắc, người có uy tín tại thôn Liên Chung làm điểm tựa tinh thần.
Ở cái tuổi đã trải qua bao thăng trầm của núi rừng Thu Cúc, ông Nhắc thấu hiểu hơn ai hết cái giá của những mùa lũ ống, sạt lở đất khi đồi trọc, rừng thưa, cũng như giá trị to lớn khi đất lâm nghiệp được giao đến tận tay người dân quản lý hợp pháp. Không chỉ dừng lại ở lời nói vận động suông, gia đình ông Nhắc hiện đang trực tiếp quản lý, canh tác và phủ xanh tới 20ha rừng tại địa phương.
Trên diện tích 20ha lâm nghiệp quy mô lớn ấy, ông Nhắc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật từ khâu chọn giống, trồng rừng sản xuất, phát dọn thực bì đúng quy định phòng chống cháy nổ cho đến việc khai thác theo chu kỳ hợp pháp và trồng lại rừng ngay sau thu hoạch.
Với vai trò là người có uy tín trong cộng đồng dân tộc thiểu số, tiếng nói của ông Hoàng Minh Nhắc ở thôn Liên Chung có sức nặng đặc biệt. Trong các buổi họp thôn hay những lần đi tuần tra cùng tổ bảo vệ rừng, ông luôn khéo léo phân tích cho lớp trẻ hiểu rõ: Nhà nước đã giao đất, giao rừng, hỗ trợ cây giống và chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng, thì bổn phận của người dân là phải giữ đất, giữ rừng bằng tinh thần thượng tôn pháp luật.
"Ngày trước đói nghèo bà con mới nghĩ chuyện vào rừng chặt cây đổi bát gạo, chứ nay luật pháp nghiêm minh, chính sách của Đảng và Nhà nước lại mở đường cho dân trồng rừng làm giàu. Mình giữ đúng ranh giới, làm đúng luật, chăm bẵm từng vạt đồi thì rừng khắc nuôi sống gia đình mình đời này qua đời khác" - lời tâm tình mộc mạc mà thấm thía của ông Nhắc đã góp phần thay đổi hẳn nếp nghĩ của nhiều hộ dân trong bản.
Nhờ sự gương mẫu đi đầu của những "cây cao bóng cả" như ông Nhắc, nhiều năm qua tại thôn Liên Chung không xảy ra điểm nóng về phá rừng hay cháy rừng, diện tích phủ xanh cứ thế nối dài tít tắp qua từng sườn núi.
Điểm tựa xanh cho sự phát triển bền vững
Từ câu chuyện 20ha rừng xanh ngát của ông Hoàng Minh Nhắc ở thôn Liên Chung (xã Thu Cúc) phóng tầm mắt ra toàn dải đất vùng cao Phú Thọ, có thể thấy công tác phổ biến, giáo dục pháp luật về lâm nghiệp đã thực sự đi vào chiều sâu thực chất. Pháp luật không còn nằm yên trên trang giấy hay những tấm pano cổ động đầu bản, mà đã hóa thành những cánh rừng kinh tế trù phú, những bản làng du lịch sinh thái bình yên và dòng suối trong lành chảy mãi về xuôi.
Khi ý thức thượng tôn pháp luật hòa quyện làm một với lợi ích kinh tế và bản sắc văn hóa truyền thống, mỗi người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Phú Thọ đã và đang trở thành một "cột mốc sống" kiên cường, canh giữ lá phổi xanh vô giá cho cả hôm nay và mai sau.