Sáng 22/4, thảo luận tại Quốc hội về dự thảo Nghị quyết liên quan đến một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam, đại biểu Quốc hội Nguyễn Phương Thủy (đoàn Hà Nội) tập trung phân tích các quy định về cơ chế chấp nhận rủi ro tại Điều 8 và Điều 11.
Theo đại biểu, định hướng chính sách trong dự thảo là phù hợp, song vẫn chưa đủ điều kiện để vận hành trong thực tế. Dù đã đề cập đến các cơ chế như khoán chi, đặt hàng hay Quỹ văn hóa theo hướng chấp nhận rủi ro, nhưng dự thảo chưa làm rõ quy trình nghiệm thu và quyết toán. Đây chính là điểm vướng lớn nhất khi triển khai, bởi cách quản lý hiện nay vẫn dựa trên tư duy tài chính công truyền thống, chưa phù hợp với đặc thù lĩnh vực văn hóa.
Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị sửa đổi Điều 8 theo hướng quy định các nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách cần được đánh giá thông qua một quy trình độc lập, trong đó kết luận của hội đồng về giá trị tư tưởng và nghệ thuật phải là căn cứ chủ yếu để nghiệm thu, quyết toán.
Đồng thời, tại Điều 11 cần bổ sung nguyên tắc không yêu cầu hoàn trả các chi phí hợp lý đã thực hiện trong trường hợp dự án không đạt hiệu quả kinh tế như kỳ vọng nhưng vẫn bảo đảm chất lượng nghệ thuật. Đại biểu nhấn mạnh, nếu không làm rõ các nội dung này thì cơ chế chấp nhận rủi ro sẽ khó đi vào thực tiễn.
Liên quan đến các quy định về thí điểm, đại biểu Nguyễn Phương Thủy cho rằng dự thảo đã xây dựng một loạt chính sách theo hướng thí điểm trải rộng ở nhiều điều khoản. Cụ thể, Điều 4 quy định thí điểm các mô hình thiết chế văn hóa như đô thị di sản; Điều 8 cho phép thí điểm cơ chế khoán chi, đặt hàng trong sáng tạo; Điều 10 và Điều 11 đề cập thí điểm Quỹ văn hóa nghệ thuật; Điều 11 cũng nói đến các mô hình văn hóa số. Đây là cách tiếp cận phù hợp với đặc thù của lĩnh vực văn hóa khi nhiều nội dung còn mới và cần thử nghiệm trước khi luật hóa. Điểm tích cực là dự thảo đã bước đầu xác định thời gian thí điểm, phổ biến trong khoảng từ 5 đến 10 năm.
Tuy nhiên, theo đại biểu, vấn đề cốt lõi của thí điểm không nằm ở thời gian mà ở thiết kế nội dung và cơ chế thực hiện. Hiện nay, nhiều quy định còn thiếu rõ ràng, đặc biệt về chủ thể thực hiện và thẩm quyền, dẫn đến khó xác định trách nhiệm khi phát sinh tình huống cần xử lý.
Không ít nội dung mới chỉ dừng ở mức “cho phép thí điểm” mà chưa làm rõ cụ thể nội dung nào được phép khác với luật hiện hành, khác ở mức độ nào và trong giới hạn nào. Trong khi đó, theo quy định, khi Quốc hội cho phép thí điểm các chính sách có thể khác với luật thì Nghị quyết cần xác định rõ những nội dung cốt lõi này. Nếu không, có thể dẫn đến tình trạng hoặc không triển khai được do thiếu căn cứ, hoặc giao quyền quá rộng cho cơ quan thực thi.
Đại biểu cũng chỉ ra rằng dự thảo chưa làm rõ mục tiêu và tiêu chí đánh giá kết quả thí điểm. Phần lớn các điều khoản mới dừng ở định hướng chính sách, chưa xác định rõ đầu ra cần đạt được sau thời gian thí điểm, gây khó khăn cho việc đánh giá hiệu quả cũng như quyết định có tiếp tục hay mở rộng phạm vi áp dụng.
Bên cạnh đó, dự thảo giao Chính phủ quy định chi tiết nhiều nội dung, nhưng phạm vi được giao khá rộng trong khi khung chính sách lại chưa đầy đủ. Điều này, theo đại biểu, tiềm ẩn rủi ro về tính hợp pháp khi các văn bản dưới luật có thể phải quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền của Quốc hội.
Đại biểu Nguyễn Phương Thủy nhấn mạnh, khi lựa chọn cách tiếp cận giao quyền rộng cho Chính phủ và các cơ quan thực thi, thì cần thiết kế tương ứng các cơ chế kiểm soát quyền lực, giám sát và trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, các nội dung này trong dự thảo còn chưa rõ: chưa quy định rõ chế độ báo cáo định kỳ, chưa xác định trách nhiệm giải trình khi không đạt mục tiêu hoặc phát sinh rủi ro, cũng như chưa có cơ chế để Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội theo dõi, đánh giá việc thực hiện.
Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về thí điểm ngay trong dự thảo Nghị quyết. Theo đó, với từng chính sách thí điểm cần xác định rõ phạm vi áp dụng, nội dung được phép khác với luật hiện hành, cơ chế trách nhiệm thực hiện, bảo đảm yêu cầu “rõ người, rõ việc, rõ địa điểm, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền”.
Trong trường hợp chưa đủ điều kiện quy định cụ thể, đại biểu kiến nghị cần tiếp tục nghiên cứu, chuẩn bị và trình Quốc hội ban hành Nghị quyết thí điểm riêng, nhằm bảo đảm tính chặt chẽ, minh bạch và đúng thẩm quyền.
