Tại Diễn đàn Đầu tư Tương lai của Saudi Arabia, sự kiện quy tụ giới lãnh đạo và doanh nhân hàng đầu được ví như "Davos trên sa mạc", nguồn lực dầu mỏ khổng lồ của vương quốc vùng Vịnh này đang nhường chỗ cho trí tuệ nhân tạo (AI).
Công ty Humain, một doanh nghiệp AI được nhà nước hậu thuẫn và do Thái tử Mohammed bin Salman làm chủ tịch, đã ký kết hàng loạt thỏa thuận nhằm khẳng định tham vọng lớn lao. Nổi bật trong số đó là hợp tác với tập đoàn dầu khí khổng lồ Saudi Aramco, cùng thỏa thuận trị giá 3 tỷ USD (khoảng 2,3 tỷ bảng Anh) với ông lớn đầu tư Blackstone.
Là người lãnh đạo thực tế của đất nước, Thái tử Mohammed bin Salman kỳ vọng Humain sẽ biến Saudi Arabia thành một thế lực lớn trong lĩnh vực AI.
Để thực hiện điều này, vương quốc sẽ tận dụng diện tích đất đai rộng lớn cùng nguồn năng lượng dồi dào nhằm xây dựng các trung tâm dữ liệu, từ đó giúp đa dạng hóa nền kinh tế và giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn thu truyền thống từ nhiên liệu hóa thạch.
Tuy nhiên, động thái đẩy mạnh công nghệ lần này có thể khiến nhiều người đặt dấu hỏi, đặc biệt khi Saudi Arabia từng gặp không ít khó khăn trong các khoản đầu tư vào lĩnh vực công nghệ cao trước đây.
Trong thập kỷ qua, dưới chương trình chi tiêu lớn, Saudi Arabia đã trở thành một trong những nhà đầu tư hàng đầu tại Thung lũng Silicon. Họ đã rót vốn vào xe điện, thực tế ảo tăng cường và y tế số hóa, song kết quả đạt được chỉ ở mức khả quan chứ chưa thực sự ấn tượng.
Ngay sau khi trở thành thái tử, ông Mohammed bin Salman đã thực hiện chuyến công du Thung lũng Silicon, gặp gỡ các nhà sáng lập Google như Larry Page và Sergey Brin, cùng nhà đầu tư mạo hiểm nổi tiếng Peter Thiel.
Quỹ Đầu tư Công cộng (PIF) trị giá nghìn tỷ USD của vương quốc cũng đã đầu tư 45 tỷ USD vào Quỹ Vision của SoftBank, quỹ đầu tư công nghệ lớn nhất thế giới, trở thành nguồn vốn lớn nhất của quỹ này. Ngoài ra, PIF còn mua cổ phần ở nhiều công ty công nghệ như Nintendo.
Thế nhưng, nhiều khoản đầu tư mạo hiểm này vẫn chưa mang lại lợi nhuận như mong đợi, thậm chí một số còn gặp trở ngại lớn.
Một ví dụ điển hình là Magic Leap, công ty phát triển kính công nghệ cao sau 15 năm nghiên cứu. PIF đã đầu tư 1 tỷ USD vào đây, nhưng doanh nghiệp vẫn chưa từng ghi nhận lợi nhuận.
PIF cũng là cổ đông lớn nhất của hãng xe điện Mỹ Lucid, với khoản đầu tư vượt quá 5 tỷ USD. Dự án này cũng chưa sinh lời, và giá cổ phiếu của công ty đang ở mức thấp kỷ lục.
Ngược lại, PIF đã bán gần như toàn bộ cổ phần Tesla vào năm 2019, khi giá trị công ty chỉ bằng một phần năm so với hiện tại.
Vương quốc còn là nhà đầu tư lớn vào Babylon, một công ty công nghệ y tế của Anh từng được định giá 4 tỷ USD, nhưng đã sụp đổ vào năm 2023.
Quỹ Vision cũng vướng phải hàng loạt khoản đầu tư không thành công, nổi bật nhất là vào WeWork, công ty cho thuê văn phòng chia sẻ, dù các khoản đầu tư khác đã giúp quỹ này bắt đầu có lãi tổng thể.
Bên cạnh những thất bại, vẫn có những thành công đáng kể, như khoản đầu tư sinh lời vào ứng dụng gọi xe Uber hay Scopely, nhà phát triển trò chơi di động nổi tiếng Monopoly Go. Tuy nhiên, điều này khó có thể gọi là "bàn tay vàng" trong đầu tư.
"Chiến lược đầu tư công nghệ quốc tế của Saudi Arabia mang tính hai mặt", ông Daniel Brett, trưởng bộ phận nghiên cứu tại Global SWF, đơn vị phân tích các quỹ tài sản quốc gia, nhận định. "Có dấu ấn chiến lược rõ nét trong lĩnh vực trò chơi và một số khoản đầu tư tài chính thành công, song cũng bị bù trừ bởi những thất bại đáng chú ý".
Dù trên giấy tờ ghi nhận lỗ, nhưng cơn sốt đầu tư công nghệ của Saudi Arabia vẫn mang lại một số lợi ích nội địa cho vương quốc. Lucid đã khánh thành nhà máy tại Jeddah, trong khi Magic Leap tận dụng hội nghị Saudi tuần này để công bố thỏa thuận với Google. Dù vậy, khi các khoản lỗ ngày càng tích tụ, lãnh đạo nước này đang điều chỉnh hướng đi.
Không chỉ riêng lĩnh vực công nghệ, mà các cuộc phiêu lưu vào thể thao như giải golf LIV hay giải bóng đá chuyên nghiệp Saudi Pro, cùng những dự án khổng lồ, cũng đang gây áp lực lên PIF.
Danh sách các dự án "siêu lớn" bao gồm khu nghỉ dưỡng phức hợp ven Biển Đỏ, thành phố mới Qiddiya, và nổi bật nhất là Neom, một đô thị tương lai giáp biên giới Jordan và Ai Cập. Chi phí ban đầu ước tính 500 tỷ USD cho dự án này nay được cho là đã vọt lên tới 8,8 nghìn tỷ USD.
Thế nhưng, tình hình kinh tế Saudi Arabia hiện nay đang đặt ra nghi vấn về khả năng duy trì cơn sốt chi tiêu này trong bao lâu.
Nhu cầu dầu mỏ toàn cầu giảm sút khiến Saudi Arabia gặp khó khăn trong việc duy trì tăng trưởng kinh tế và cân bằng ngân sách công.
Chỉ hai năm trước, nền kinh tế Saudi còn tăng trưởng ở mức hai con số, và ngân sách dư thừa. Song, tăng trưởng kinh tế toàn cầu chậm lại cùng xu hướng chuyển dịch sang xe điện đã làm giảm nhu cầu dầu thế giới. Điều này buộc Riyadh và các nước OPEC khác phải cắt giảm nguồn cung để chống đỡ giá dầu.
Gần đây, Saudi Arabia đã tăng sản lượng dầu trở lại, nhưng doanh thu từ dầu mỏ trong năm 2025 vẫn thấp hơn 25% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả là, Riyadh có nguy cơ đối mặt với thâm hụt ngân sách vượt quá 5% GDP trong năm nay, gấp đôi dự báo ban đầu.
Dù dòng dầu tăng trở lại từ giữa năm đã đẩy tăng trưởng GDP hàng năm lên 5% trong quý ba, nhưng lĩnh vực kinh tế phi dầu mỏ vẫn ì ạch.
Lãi suất cao cùng giá nhà đất leo thang, vốn là thành quả quá mức của chính sách kích thích nhu cầu bất động sản từ chính phủ, đã làm suy giảm hoạt động vay mượn của hộ gia đình, hiện ở mức thấp nhất tám tháng qua. Chỉ số niềm tin người tiêu dùng cũng đang chạm đáy hai năm.
Khi ngân sách chuyển sang thâm hụt, chính phủ khó có thể tiếp tục bơm tiền công để kích thích kinh tế. Chi tiêu vốn công đã giảm 40% trong năm nay. Do đó, Riyadh đang hướng tới các nhà đầu tư nước ngoài và PIF để lấp khoảng trống.
Nước này đã vay hàng chục tỷ USD trong năm nay, trong khi PIF dự kiến dành khoảng 80% vốn cho các dự án nội địa.
Tuy nhiên, ngay cả PIF cũng không tránh khỏi những thách thức kinh tế. Quỹ gần đây công bố lợi nhuận ròng giảm một nửa trong năm trước, và đã cắt giảm giá trị một số dự án cơ sở hạ tầng lớn nhất trên sổ sách tới 8 tỷ USD.
Điều này khơi dậy kỳ vọng rộng rãi rằng, khi công bố chiến lược đầu tư mới trong vài tuần tới, PIF sẽ giảm tốc độ với các dự án siêu lớn.
Ông Khalid Al Falih, Bộ trưởng Đầu tư Saudi Arabia, phát biểu tại sự kiện tuần này rằng khu vực tư nhân cần "tham gia và bắt đầu đầu tư" vào những dự án này.
Chính phủ nay dự kiến mở rộng cửa hơn nữa, bằng cách nâng trần sở hữu cổ phiếu của nhà đầu tư nước ngoài vượt mức 49% hiện tại. Họ cũng vừa nới lỏng hạn chế về sở hữu bất động sản của người nước ngoài.
Theo ông Al Falih, đầu tư nước ngoài vào Saudi Arabia đã tăng 24% trong năm ngoái, đạt gần 32 tỷ USD, hầu hết đổ vào lĩnh vực phi dầu mỏ.
Dù vậy, PIF vẫn chịu áp lực chi tiêu mạnh tay ở nước ngoài.
Quỹ này là nhà đầu tư lớn nhất trong thương vụ mua lại gã khổng lồ trò chơi điện tử EA, được môi giới bởi Jared Kushner, con rể của Tổng thống Donald Trump. Họ đã cam kết với ông Trump rằng Saudi Arabia sẽ đầu tư 600 tỷ USD vào Mỹ trong vài năm tới.
"Chúng ta đang chứng kiến sự tập trung ngày càng lớn vào đầu tư nội địa trong những năm gần đây. Nhưng các nhà đầu tư Saudi cũng nhận thức rõ rằng, những thị trường quốc tế then chốt là yếu tố thiết yếu để tạo ra lợi nhuận", ông Robert Mogielnicki, nhà kinh tế tại Viện Các Quốc gia Vùng Vịnh Ả Rập, nhận xét. "Đây là một trách nhiệm lớn lao cần được quản lý khéo léo".
Ông Brett từ Global SWIF cho rằng, chiến lược AI của Saudi Arabia là "chuỗi giá trị phi dầu mỏ đáng tin cậy nhất" của nước này, nhưng "rủi ro thực thi vẫn là vấn đề lớn cần giải quyết".
Nếu muốn vượt qua sự phụ thuộc vào dầu mỏ, Thái tử Mohammed bin Salman sẽ hy vọng rằng, các dự án công nghệ tiếp theo sẽ thành công hơn những nỗ lực trước đây.
