Theo kênh Telegram của cảng Murmansk, một tàu chở hàng rời đã bắt đầu tiếp nhận 29.500 tấn lúa mì hôm 28/10 để thực hiện chuyến hàng thử nghiệm tới các khách hàng ở Bắc Phi. Đáng chú ý, cảng này nằm cách xa hàng nghìn km so với những vùng trồng ngũ cốc chính của Nga. Các cơ sở vốn được sử dụng để xử lý phân bón cũng đã được điều chỉnh để phục vụ hoạt động xuất khẩu lúa mì.
Đây là lần đầu tiên Nga thử nghiệm vận chuyển ngũ cốc qua tuyến đường Bắc Cực, trong bối cảnh xung đột tại Biển Đen ngày càng ảnh hưởng đến hoạt động thương mại nông sản. Nga hiện là nước xuất khẩu lúa mì lớn nhất thế giới, trong khi Ukraine cũng là một nhà cung cấp quan trọng trên thị trường quốc tế.
Kể từ khi xung đột toàn diện bùng phát năm 2022, hoạt động xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine đã gặp nhiều trở ngại do các cảng Biển Đen bị phong tỏa. Tuy nhiên, tình hình xuất khẩu của Nga cũng trở nên khó khăn hơn trong những tháng gần đây, khi Kyiv tăng cường các cuộc tấn công bằng drone nhằm vào cảng biển và tàu thương mại của Nga.
Theo công ty vận tải đường sắt Rusagrotrans, dù sản lượng thu hoạch khả quan hơn, lượng lúa mì xuất khẩu của Nga trong giai đoạn tháng 7-9 vẫn giảm 38% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong khi đó, dữ liệu của Fastmarkets cho thấy cước vận chuyển trên một số tuyến đường Biển Đen đã tăng hơn gấp đôi kể từ giữa tháng 7, buộc các nhà nhập khẩu phải tìm kiếm nguồn cung và tuyến vận chuyển thay thế.
Chi phí logistics trở thành gánh nặng
Để duy trì xuất khẩu, các doanh nghiệp Nga đang thử nghiệm nhiều phương án vận chuyển khác nhau. Một số tàu đi từ Biển Azov ngược dòng sông Don, qua kênh đào Volga-Don để tới Biển Caspi, từ đó vận chuyển hàng hóa sang Iran. Những đơn vị khác sử dụng container để chuyển ngũ cốc từ toa tàu hỏa sang tàu biển tại các cảng vốn không được thiết kế chuyên dụng cho hàng rời.
Tuy nhiên, các phương án này khó có thể bù đắp hoàn toàn năng lực của hệ thống cảng phía Nam. Ông Arkady Zlochevsky, Chủ tịch Liên minh Ngũ cốc Nga, cho biết các cảng tại vùng Baltic chỉ có thể thay thế tối đa một nửa khối lượng hàng hóa trước đây được vận chuyển qua Biển Đen và Biển Azov.
Việc chuyển hướng xuất khẩu lên phía bắc đang gây áp lực lên hệ thống đường sắt, khiến nhiều toa tàu phải chờ tại các cảng. Ông Zlochevsky cho biết, khó khăn lớn nhất không chỉ là tìm được tuyến vận chuyển thay thế mà còn là chi phí phát sinh. Vận chuyển ngũ cốc qua các tuyến mới tốn kém hơn nhiều so với tuyến đường ở Biển Đen và Biển Azov, trong khi chưa rõ ai sẽ phải chịu khoản chi phí tăng thêm này.
Ukraine cũng gặp khó khăn tương tự. Theo Bộ trưởng Nông nghiệp Taras Vysotskyi, các tuyến thay thế như đường sông Danube, đường bộ và đường sắt qua những quốc gia láng giềng thuộc Liên minh châu Âu (EU) chỉ có thể đảm nhận khoảng một nửa khối lượng xuất khẩu nông sản thông thường.
Tại Ukraine, giá ngô lưu kho ở các khu vực nội địa đã giảm gần 20% trong ba tuần khi vụ thu hoạch bắt đầu. Ông Vysotskyi cho biết chi phí vận chuyển qua các tuyến thay thế tăng ít nhất 50 USD/tấn, khiến một số nhà sản xuất không còn khả năng kinh doanh có lãi và phải chấp nhận bán lỗ để duy trì hoạt động.
Nông dân chịu sức ép lớn
Tình trạng gián đoạn vận tải đang làm gia tăng sự chênh lệch giá nông sản giữa các khu vực. Tại Nga, nông dân miền Nam vốn có lợi thế nhờ nằm gần các cảng Biển Đen nay lại nhận giá bán thấp hơn so với những người sản xuất ở miền Trung và khu vực sông Volga, nơi có khả năng tiếp cận thuận lợi hơn với các cảng xuất khẩu còn hoạt động.
Ông Andrey Sizov, Giám đốc điều hành công ty tư vấn nông nghiệp SovEcon, cho biết giá ngũ cốc trong nước Nga đã giảm mạnh trong tháng 8 và tháng 9. Dù sau đó phục hồi một phần, giá vẫn thấp hơn chi phí sản xuất tới hàng chục phần trăm.
Nhiều nông dân không có đủ nguồn lực tài chính để tiếp tục lưu kho chờ giá tăng. Họ buộc phải bán nông sản nhằm có tiền mua vật tư cho vụ gieo trồng mùa đông, trả nợ và thanh toán tiền lương cho người lao động.
Trong khi đó, các nỗ lực khôi phục hoạt động vận tải qua Biển Đen vẫn chưa đạt tiến triển đáng kể. Thổ Nhĩ Kỳ, nước từng làm trung gian cho thỏa thuận ngũ cốc Biển Đen năm 2022, đã đề xuất thiết lập các hành lang an toàn riêng cho tàu thuyền Nga và Ukraine. Tuy nhiên, Tổng thống Nga Vladimir Putin bác bỏ đề xuất này.
Giá lúa mì thế giới từng lên mức cao nhất trong ba năm vào cuối tháng 8, trước khi giảm trở lại do kỳ vọng các nhà nhập khẩu có thể tìm được nguồn cung thay thế từ những nước xuất khẩu khác. Dù vậy, chi phí vận chuyển vẫn ở mức cao.
Theo ông Zlochevsky, phần lớn chi phí phát sinh cuối cùng sẽ đổ lên vai người nông dân, bởi các nhà xuất khẩu khó có thể tự hấp thụ khoản chi phí này. Ông cảnh báo tình trạng thiếu tiền mặt có thể khiến nông dân không đủ kinh phí gieo trồng vụ đông đúng tiến độ, từ đó đe dọa triển vọng sản xuất và sản lượng thu hoạch trong năm tới.
