Tại phiên thảo luận về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, một số ý kiến đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế tôn trọng ý chí của trẻ chưa thành niên.
Không lấy mô nếu trẻ dưới 18 tuổi phản đối
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng) ủng hộ việc cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi.
Theo đó, chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác. Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo chỉ giữ một ngoại lệ rất hẹp: được hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải có văn bản đồng ý của cha mẹ.
Tuy nhiên, đại biểu đề nghị phân biệt rõ sự đồng ý của cha mẹ với ý chí của chính người hiến.
Theo Điều 25 Bộ luật Dân sự năm 2015, quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân, về nguyên tắc không thể chuyển giao cho người khác. Khoản 3 Điều 33 cũng quy định việc can thiệp vào thân thể, bao gồm phẫu thuật, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể, phải có sự đồng ý của người đó.
Như vậy, sự đồng ý của cha mẹ là điều kiện cần thiết nhưng không mặc nhiên thay thế hoàn toàn ý chí của trẻ.
Đại biểu cho biết nguyên tắc hướng dẫn Tổ chức Y tế thế giới (WHO) việc lấy mô, tế bào, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống chỉ được xem xét trong những ngoại lệ rất hẹp.
Đáng chú ý, WHO nhấn mạnh sự phản đối của người chưa thành niên phải được ưu tiên hơn sự đồng ý của bất kỳ bên nào khác, kể cả cha mẹ hoặc người giám hộ.
Theo đại biểu, cần đặc biệt lưu ý nguy cơ xung đột lợi ích khi cha mẹ đồng thời có trách nhiệm đối với cả người con cần ghép và người con được đề nghị hiến mô.
“Mong muốn cứu người con đang mắc bệnh là chính đáng, nhưng không vì thế mà xem nhẹ quyền lợi của người con khỏe mạnh” – đại biểu Tú Anh nhấn mạnh.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 12 quy định người dưới 18 tuổi phải được giải thích, tham vấn phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành; tuyệt đối không thực hiện lấy mô nếu người đó phản đối, kể cả khi đã có văn bản đồng ý của cha mẹ.
Đối với Hội đồng tư vấn độc lập tại Điều 15, đại biểu đề nghị làm rõ trách nhiệm xác định độc lập nguyện vọng của trẻ, phát hiện và xử lý nguy cơ xung đột lợi ích, cũng như cơ chế quyết định khi phát hiện xung đột lợi ích.
Không chỉ với trẻ còn sống, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh còn lưu ý việc lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.
Dẫn Nguyên tắc hướng dẫn số 1 của WHO, đại biểu đề nghị bổ sung quy định không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu có căn cứ xác định người chưa thành niên đã bày tỏ ý chí phản đối khi còn sống.
Phải có kết luận độc lập trước khi người dưới 18 tuổi hiến mô
Cùng quan tâm đến việc bảo vệ người chưa thành niên, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đồng Nai) nêu Điều 10 dự thảo chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi đăng ký hiến. Tuy nhiên, điểm đ khoản 1 Điều 12 vẫn cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và có sự đồng ý của cha mẹ.
Bên cạnh đó, dự thảo vẫn cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn khi có văn bản đồng ý của người đại diện.
Đại biểu đề nghị giải thích rõ sự phân biệt giữa các trường hợp này, đồng thời bổ sung cơ chế ghi nhận ý kiến của người dưới 18 tuổi theo khả năng nhận thức. Đặc biệt, không lấy mô khi người đó có khả năng nhận thức và thể hiện sự phản đối, tránh để tình cảm, trách nhiệm gia đình trở thành sức ép buộc một người phải hiến.
Một nội dung khác được đại biểu Trịnh Xuân An nhấn mạnh là cần xác lập vai trò thực chất của Hội đồng tư vấn lấy, ghép mô tại Điều 15.
Sự đồng ý hiến và kết luận đủ điều kiện lấy mô là hai yêu cầu độc lập, phải đồng thời được đáp ứng. Người hiến hoặc người đại diện quyết định việc tự nguyện hiến theo quy định pháp luật; trong khi đó, Hội đồng có trách nhiệm đánh giá điều kiện pháp lý, chuyên môn, mức độ an toàn và nguy cơ bị lợi dụng.
Vì vậy, đối với người hiến dưới 18 tuổi, đại biểu đề nghị phải có kết luận bằng văn bản của Hội đồng, trong đó làm rõ nguy cơ trước mắt và lâu dài, tính tự nguyện, căn cứ xác định không có người hiến trưởng thành phù hợp và dấu hiệu xung đột lợi ích.
"Khi chưa đủ căn cứ hoặc còn nghi vấn thì chưa được tiến hành", đại biểu nhấn mạnh.
Cơ chế này không chỉ bảo vệ người hiến mà còn bảo vệ đội ngũ thầy thuốc thông qua một quy trình minh bạch, có đánh giá liên ngành và xác định trách nhiệm cụ thể.
